تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

واکاوی نقشِ رذیلت غفلت در اخلاق و سرنوشتِ انسان با تکیه بر آموزه های نهج البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
10.30470/er.2024.2028519.1323
چکیده
رذیلت غفلت در متون دینی اسلامی به عنوان زیانآورترین دشمن، مخرب‌ترین عاملِ معرفت و شخصیت انسان و مادر همه رذایل اخلاقی معرفی شده است. این رذیلت می‌تواند بستر پیدایی بسیاری از مفاسد و مشکلات اخلاقی باشد. به همین منظور حضرتِ علی (ع) درمواضعِ گوناگونِ نهج البلاغه به ماهیتِ این رذیلت با زبان تمثیل و استدلال پرداخته و پیامد منفی آن را برای غافلان به عنوانِ هشدار و برای آگاهان به عنوانِ پند توصیف نموده است. نوشتارِ حاضر با روشِ توصیفی- تحلیلی ضمن واکاوی و تبیینِ این رذیلت، به بیانِ مفاسد آن، شیوهٔ عبور از این معضلِ اخلاقی و اجتناب از آن می‌پردازد. مطابق یافتههای تحقیق، غفلت و بی‌خبری مانندِ بسیاری از رذایل اخلاقی، صفتی ذو مراتب است که می‌توان آن را دارای انواع دانست. از اقسام آن می‌توان به غفلتِ گریز ناپذیر، معذور، مذموم، اتفاقی، مستمر و مضاعف اشاره نمود که شدیدترین نوعِ آن، خودفراموشی است. عواملِ پیدایی و پایداری غفلتِ مذموم در عوامل شناختی و فرا شناختی (روانی) طبقه‌بندی می‌شود. خودباختگی، فقدانِ عزم و اراده، جهدِ بی‌توفیق، غرق شدن در شهوات و غرایز، و دل‌مردگی از  پیامدهای غفلتِ مذموم است. راهبردِ اخلاقی برون رفت از زیستِ غافلانه، فضایلی مانند: تفکر، عزم و جدیت، مشارطه، ذهن آگاهی، هوشیاری و اهتمام به ذکر الهی است. عواملِ روان‌شناختی خروج از غفلت‌ورزی را می‌توان در تکنیکهایی همچون انگیزهبخشی، پرهیز از تنبلی، دوری از بهانه‌تراشی، بهره مندی از مدیریتِ زمان و اصلِ خود نبیهی مشاهده نمود. نتیجهٔ عملی این نوشتار پیشگیری از غفلت‌ورزی و درمان آن از طریق فضایل اخلاقی و اصولِ روان شناختی و ممانعت از زیستِ غافلانه است.





 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن منظور، محمد بن مکرم.(1405ه.ق). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه.
ابی هلال، حسن بن عبدالله.( 1412 ه.ق). معجم الفروق الغویه. قم: موسسه نشر اسلامی.
آذر­نوش، آذر­تاش.(1379). فرهنگ معاصر عربی- فارسی. تهران: نشر نی.
آقا­تهرانی، مرتضی.(1391). اهمال­کاری(بررسی علل و راهکار­های درمان). قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ هشتم.
آمدی، عبد الواحد بن محمد.(1359). غررالحکم  دررالکلم. ترجمه محمد علی انصاری. تهران: حکمت.
پهلوان، منصور.(1365). ترجمه و شرح نهج البلاغه. تهران: انتشارات میقات.
جرجانی، میر سید شریف.(1306ه. ق). التعریفات. مصر: بی­جا.
جعفری، محمد­تقی.(1370ش).تفسیر، نقد و تحلیل مثنوی.تهران: اسلامی،چاپ دوازدهم.
حکیمی، محمد­رضا.(1374). کلام جاودانه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
خامنه­ای، سید علی.(15 فروردین 1402). بیاناتِ رهبری در دیدار مسئولان نظام. سایت. farsi.khamenei.ir
خامنه­ای، سید علی.(21 آذر 1380). بیاناتِ رهبر در دیدار کارگزارانِ نظام. سایت. farsi.khamenei.ir
خمینی موسوی، روح الله.(1393). شرح چهل حدیث. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ پنجاه و هفت.
دشتی، محمد.(1379).ترجمه نهج البلاغه. قم: انتشاراتِ مشرقین.
راغب اصفهانی.(1324). المفردات فی غرائب القرآن. مصر: المطبعه المیمنیه.
رسولی، محمود.(1400). «واکاوی اصلِ «همبستگی خود­شناسی با زیستِ اخلاقی» از منظر نهج البلاغه». تأملاتِ اخلاقی، 2 (2): ۹۵-۸۰.
رضاییان، علی.(1394). مبانی و رویکرد­های مدیریت خویشتن: مدیریت رفتار سازمانی پیشرفته.تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).
زمانی، کریم.(1374). شرح جامع مثنوی. تهران: مؤسسه اطلاعات.
شیر­افکن، علی و همکاران. (1393). اهمال­کاری(تعلل­ورزی). تهران: انتشارات آوای نور.
طباطبایی، محمد­حسین. (1370).المیزان فی التفسیر القرآن. ترجمه محمد باقر موسوی همدانی. قم: نشر بنیاد علمی و فکری طباطبایی، چاپ پنجم.
فخر­رازی، محمد بن عمر.(1420ق). التفسیز الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث.
فرامرز­ قراملکی، احد. (1372). منطق 1. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
فرامرز ­قراملکی، احد.(1378). پرده پندار: تحلیلی از غفلت در پرتو خطبه 174 نهج البلاغه. تهران: بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی.
فیض­کاشانی، ملامحسن.(1383ق). المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
قربانی، نیما.(1398).سبک­ها و مهارت­های ارتباطی. تهران: بینش نو، چاپ نهم.
قرشی، علی اکبر.(1372). قاموس قرآن. قم: دار الکتب اسلامیه.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی.(1403 ه.ق).بحار الانوار. بیروت: دار الحیاء التراث العربی.
محمدی­ری­شهری، محمد.(1384). میزانِ الحکمه.قم: دارالحدیث.
مصباح­یزدی، محمد تقی.(1392). انسان سازی در قرآن. تصحیح: محمود فتحعلی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی.(1372). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مظفر، محمد­رضا. (1373). المنطق. قم: موسسه اسماعیلیان.
مکارم­شیرازی، ناصر و همکاران.(1372).تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب اسلامیه.
نراقی، احمد. (1360). معراج السعاده.تهران: جمال، چاپ پنج.
نصری، عبدالله. (1394). مبانی انسان­شناسی در قرآن. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
The Holy Qurān.
Abi Helāl, Hassan Ibn Abdullah (1412 AH). Mojam al-Furūq al-Lughviyya. Qom: Moassea Nashr-e Islāmi     
Āghā Tehrāni, Mortedā. (2011). Ihmalkaraī (Barrasi Ilali v Rahkarhayi Darman). Qom: Moassea Āmuzeshī va Pazhohsi Imam Khomeini, 8th edition.
Amadi, Abdul Wahid bin Muhammad. (1359). Ghurarul Hikam va Durarul al-Kalim. Translated by Muhammad Ali Ansārī. Tehrān: Hikmat.
Azar Nosh, Azar Tash (1379). Farhang Arabi-Farsi Muaser. Tehran: Nashr-e Ney.
Dashti, Mohammad. (1379). Tarjumiyi Nahj al-Balaghe. Qom: Enteshārāte Mashriqīn.
Faiz-Kashani, Mulla Mohsen. (1383 AH). Al-Muhajjat al-Bayzā fi Tahdhib al-Ihaya. Qom: daftar Enteshārāte Eslāmī.
Fakhre Rāzī, Muhammad bin Omar. (1420 AH). Al-Tafsīr al-Kabir. Beirut: Dar ehyāl al-Troth.
Faramarz Qaramaliki, Ahad. (1372 Mantiq 1. Tehrān: Enteshārāte daneshgah peyām nor.
Faramarz Qaramaliki, Ahad. (1378). Pardiyi Pindār: Tahlili az Ghaflat dar partowi Khotbiyi 174 Nahjo al-Balāghe. Tehran Bonyad Mostazafān va Jānbāzān Inqilāb Islami.
Ghorbani, Nima. (2018(. Sabkhhā va Maharthayi Irtebatī. Tehran: Nashri Nu, 9th edition.
Hakimi, Mohammad-Reza. (1374). Kalāmi Jāvdāni. Tehran: Daftar Nashri Farhangi Islami.
Ibn Manzoor, Muhammad bin Makram (1405 AH). Lisān al-Arab. Qom: Adab al Hamza Publishing.
Jurjani, Mir Seyed Sharif. (1306 AH). Al-Tarifāt. Egypt.
Khamenei, Sayeed Ali. Bayānāte Rahbarī. https://farsi.khamenei.ir (21 December 2010 & April 15, 2023).
Khomeini Mousavi, Ruhollah. (2013). Sharhe Chihil Hadith. Tehrān: Markaze chap v Nashr-e Āshār Imam Khomeini, fifty-seventh edition.
Majlisi, Muhammad Baqir ibn Muhammad Taqi. (1403 AH). Behār al-Anwār. Beirut: Dar al-Hiya al-Troth al-Ārabi.
Makarem-Shirazi, Naser et al. (1372). Tafsir Nemuneh. Tehran: Dār al-Kotob Islāmiyeh.
Misbah-Yazdi, Mohammad Taghi. (2012). Ensān sāzī dar Qurān. tahghegh: Mahmoud Fathalī. Qom: Moassea Āmuzeshī va Pazhohsi Imam Khomeini.
Mohammadi Rey-Shahri, Mohammad. (2004). Mizzān al-Hikmah. Qom: Dar al-Hadith.
Motahari, Mortedā. (1372). Majmu’e Āthār. Tehran: Sadra.
Mozaffar, Mohammad Rezā. (1373 AH). Al Manteq. Qom: Muasseseye Ismā’ilyān.
Naraghi, Ahmad. (1360). Mirāj al-Saāda. Tehran: Jamāl, 5th edition.
Nasrī, Abdullāh. (2014). Mabānī Insān Shenāsī dar Qur'an. Tehran: Sāzemān inteshārāt pazhoheshgah Farhang v andisheh Islāmi.
Pahlavān, Mansour. (1365(. Tarjumi va Sharh Nahj al-Balāghe. Tehran: Nashr-e Mīqhāt
Qurashi, Ali Akbar. (1372). Qāmūs al-Quran. Qom; Dar al-Kotob al-Islāmi.
Rāghib Isfahānī. (1324). Al-Mufradat fi Gharā’ib al-Quran. Egypt: al-Matba’tol al May Manuea.
Rasouli, Mahmoud. (1400). Analysis of the Principle of "Correlation of Self-Analysis with Moral-Conduct” from the Perspective of Nahj-ul Balaqa. Ethical Reflections, 2 (2): 80-95.
Rezaian, Ali. (2014). Mabani va Roykardhayi Mudiyiriyyat khishtan: Mudiyiriyyat Raftar Sāzmani Pishraft. Tehran: Sāzmane Motālea va Tadvīn Kotob Dāneshgāhi (Samt).
Jafarī, Mohammad Taghī. (1370). Tafsīr, Naqhd va tahlil Mathnavi. Tehran: Islamic, 12th edition.
Shir Afkan, Ali, et al. (2014). Ihmālkārī. Tehran: Enteshārāte Āvāy Noor.
Tabatabaei, Muhammad-Hossein (1370). Al-Mizan fi al-Tafsir al-Qur'an. Translated by Mohammad Bagher Mousavi Hamdani. Qom: Nashr-e bonyad elmī v fekri Tabātabāei, fifth edition.
Zamāni, Karim. (1374). Share Jāmi’i Mathnavi. Tehran: Itilāāt Institute.
 

  • تاریخ دریافت 19 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 03 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 05 مهر 1403