تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

از عقلانیت تا تعهد: دفاع سقراطی- پوپری از وحدت عقل و اخلاق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه مازندران، ایران
10.30470/er.2025.2063003.1440
چکیده
در این مقاله با اتکا بر آرای سقراط در محاورات افلاطون و نظریه عقلانیت انتقادی کارل پوپر، استدلال شد که رعایت ضوابط عقلانیِ نظام‌مند، شامل: فروتنی معرفتی، مسئولیت شناختی و انسجام درونی، به نحو ضروری به تعهد اخلاقی منجر می‌شود. در برابر نقد ارسطو دربارۀ «آکراسیا» (ضعف اراده)، نشان داده شد که عقلانیتِ فرآیندمحور بر خلاف معرفت ایستا می‌تواند شکاف بین «دانستن» و «عمل کردن» را پر کند. در بخش نخست، با بازخوانی محاوره پروتاگوراس، از سقراط که از تساوی معرفت با فضیلت دفاع می‌کند در پرتو چهارچوب عقلانیت انتقادی پوپر بازسازی شد. در این رابطه تأکید گردید عقلانیت انتقادی نه تنها ابزار کشف حقیقت، بلکه چهارچوبی برای التزام اخلاقی است. در ادامه، با تحلیل مفهوم «فروتنی معرفتی» در فلسفه علم پوپر ثابت شد که پذیرش خطاپذیری، تعهد به شفافیت و پاسخگویی را ایجاب می‌کند. حل چالش تاریخی ارسطو با معرفی «عقلانیت به مثابه فرآیند» مورد بررسی قرار گرفت و نشان داده‌شد که آکراسیا ناشی از نقص در نظام عقلانی است، نه جدایی ذاتی عقل و اراده. هدف پژوهش، بازخوانی آرای سقراط، ارسطو و پوپر با تمرکز بر مفاهیم «عقلانیت» و «تعهد» است. مقاله نتیجه می‌گیرد که اتحاد عقل و اخلاق نه یک آرمان انتزاعی، بلکه دست‌یافتنی است، مشروط بر اینکه عقلانیت را به مثابه فرآیندی نهادی (نه صرفاً فردی) درک کنیم.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


آذرگین، آروین؛ توکلی، غلامحسین. ( 1394 ). «امکان‌پذیری آکراسیا‌ از ‌منظر ‌سقراط ‌و ‌ارسطو». پژوهش‌های فلسفی، سال 9، شماره 16 ، بهار و تابستان، ص ۱-22.
ارسطو.( 1378). اخلاق نیکوماخوس، ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: انتشارات طرح نو، چاپ هفتم.
اسلامی، محمدتقی. ( 1403). «معنا و ارزش اخلاقی تواضع معرفتی و فروتنی علمی». اخلاق پژوهی، شماره 4، پیاپی 21، مرداد ماه، صص 5 22.
افلاطون.( 1380). پروتاگوراس، ترجمه حسن فتحی. انتشارات علمی و فرهنگی.
باکویی کتریمی، حوریه؛ صدر مجلس، مجید؛ فتحی، حسن؛ عبدل‌آبادی، علی‌اکبر. (۱۴۰۰). «بررسیِ مقایسه‌ای نظرگاهِ ارسطو دربارۀ جایگاهِ «فضیلتِ اخلاقی» در «سعادتِ انسان» در اخلاقِ نیکوماخوس و اخلاقِ ائودِموس». تأملات فلسفی، دوره 11، شماره 26، ص 74-105.
برنجکار، رضا. (1381). «نقد ارسطو از نظریه سقراطی-افلاطونی: وحدت فضیلت و معرفت». مجله هستی و شناخت، شماره 3 شماره پیاپی 34، صص 49-66 .
ذوالحسنی، فرزانه؛ سیدحسن تهرانی، سیده زهرا. (1401). «عقل عملی و نقش آن در اخلاق سینوی». تأملات اخلاقی، دوره 3، شماره 2،صص 47 67 .
زمانی، مهدی. (1402). «تحلیل امکان و علل آکراسیای شناختی در آینه نفس شناسی حکمت متعالیه ملاصدرا». تأملات فلسفی، دوره 13، شماره 31، صص 315-331.
عباسی حسین آبادی، حسن،(1398). «بررسی نسبت نظر و عمل ابن سینا در مقایسه با ارسطو». تأملات اخلاقی، شماره 22 بهار و تابستان، صص 295 -321.
علیزاده، مهدی؛ تیموری فریدنی، علی اکبر. ( 1396) «خودفریبی از منظر روان‌شناسی و اخلاق با تأکید بر اندیشة آیت‌الله جوادی آملی». اخلاق وحیانی، دوره 7 شماره 1، شماره پیاپی 12،صص 29-50 .
میر احمدی، صادق. ( 1401). «چیستی فروتنی فکری و راههای پرورش آن». تأملات اخلاقی، دوره سوم شماره چهارم، صص 45- 63 .
Aitamurto, Tanja. (2021). Crowdsourced deliberation: The Case of Crowdlaw. MIT Press, First edition.
Annas, Julia. (1993). The Morality of Happiness. Oxford University Press.
Aristotle, (1991) The Complete Works of Aristotle, Princeton, Princeton University Press.
Aristotle. (2009). Nicomachean Ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford University Press.
Bartley, William. (1984). The Retreat to Commitment. Open Court: La Salle, Illinois, 2nd ed.
Bohm, David. (1996). On Dialogue. Routledge: London, England, First Edition.
Charles, David. (1984). Aristotle’s Philosophy of Action. Cornell University Press: New York, First edition.
Clifford, William. (1999). The Ethics of Belief, In the Ethics of Belief and Other Essays. Prometheus Books: Amherst, NY (pp. 70-96), second edition.
Code, Lorrain. (1987). Epistemic Responsibility. Brown University Press: Hanover, New Hampshire, First edition.
Davenport, Thomas. (2022). The Economics of Dialectical Systems. Harvard Business Review, 100(5): 78-89.
Fishkin, James. (2018). Democracy When the People Are Thinking: Oxford, Oxford University Press.
Harman, Gilbert. (1986). Change in View: Principles of Reasoning. MIT Press: Cambridge, Massachusetts.
Irwin, Terence. (1995). Plato’s Ethics: Oxford, Oxford University Press.
Longino, Helen. (2002). The Fate of Knowledge: Princeton, Princeton University Press.
Mele, Alfered. (1987). Irrationality: An Essay on Akrasia: Oxford, Oxford University Press.
Mele, Alfered. (2012). Backsliding: Understanding Weakness of Will: Oxford, Oxford University Press.
OECD. (2023). Innovative Citizen Engagement Models. OECD Publishing: Paris, France.
Plato. (1956). Protagoras (W. Keith. Chambers. Guthrie, Trans.). Harvard University Press.
Popper, Karl. (1959). The Logic of Scientific Discovery. Hutchinson: London, England.
Popper, Karl. (1963). Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge, Routledge & Kegan Paul.
Popper, Karl. (1972). Objective Knowledge: An Evolutionary Approach: Oxford, Oxford University Press.
Simon, Hebert. (1976). Administrative Behavior: New York, Free Press. 3rd ed.
Smith, Johnson. (2021). Critical Peer Debate as Error-Correction Mechanism. Nature Methods, 18(4): 112-115.
Sunstein, Robert. (2021). Liars: Falsehoods and Free Speech. Oxford University Press.
Sunstein, C. R. (2021). “Deliberative democracy in the wild: A reply to critics”.  Journal of Political Philosophy, 29(2): 229–245. https://doi.org/10.1111/jopp.12229
Tan, Charlene. (2022). Dialectical Reasoning in Moral Education. Journal of Moral Education, 51(3): 412-430.
Tetlock, Philip & Gardner, Dan. (2015). Superforecasting: The Art and Science of Prediction. Crown Publishing Group: New York.
Vlastos, Gregory. (1991). Socrates: Ironist and Moral Philosopher. Cambridge, Cambridge University Press.
Williams, Bernard. (1981). Moral Luck. Cambridge, Cambridge University Press.
 

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 14 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 02 آبان 1404