تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

کارکردهای عقل در فقه الاخلاق اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الیهات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پردیس خواهران، تهران ایران.
چکیده
تحلیل کارکردهای عقل در اخلاق اسلامی و رویکرد فقه اخلاقی این علم سبب رشد و تعالی اخلاق اسلامی می‎گردد. کارکردهای عقل در علم اخلاق اسلامی گاهی به نحو ابزاری است که در منابع نقلی کاربرد دارد و گاهی نیز به نحو مستقل است که از حکم عقل مستقل برای بهره­مندی در احکام و مباحث کلان علم اخلاق استفاده می‎شود. توجه به این نوع از کارکردهای عقل زمینهٔ عمق‌بخشی به مفاهیم و گزاره‎های اخلاقی را فراهم خواهد کرد. هدف پژوهش پیش‌رو ضرورت نحوهٔ به‌کارگیری عقل در اخلاق اسلامی به نحو مستقل است. برای رسیدن به این هدف از روش توصیفی ـ تحلیلی بهره گرفته شده است. به همین جهت به تحلیل نقش­های مختلف عقل مستقل در تعیین احکام اخلاقی و همچنین به نقش عقل مستقل در مسائل کلان اخلاق و تنسیق آن اشاره شده و نمونه‌هایی از به ‌کارگیری آن نیز در علم اخلاق اسلامی ارائه شده است که برخی از نتایج کارکرد عقل مستقل در اخلاق اسلامی بدین شرح است: کشف علل و حِکَم احکام اخلاقی، کشف قواعد عام اخلاقی به منظور کشف احکام موارد جزئی، تحلیل موضوعات احکام اخلاقی و تشخیص مصادیق موضوعات اخلاقی، مشارکت در تنسیق علم اخلاق،تعیین حکم اخلاقی در موارد خلاء حکم.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابوالقاسم زاده، مجید. (1398ش). «مبناگرایی در اخلاق از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی». اخلاق وحیانی. 1 (17): 6- 26.
 انصارى، مرتضى بن محمد امین. (1426ق). الفوائد الأصولیة. تهران: شمس تبریزی، چاپ اول.
  بجنوردی، حسن. (۱۳۷۹ش). منتهی الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره). مؤسسه چاپ و نشر عروج، چاپ اول.
بصرى معتزلى، ابوالحسین. (بى‌تا). المعتمد فى اصول الفقه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
جمعی از نویسندگان. (1385ش). کتابشناخت اخلاق اسلامى (گزارش تحلیلى میراث مکاتب اخلاق اسلامى). قم: دفتر تبلیغات اسلامى، معاونت پژوهشى، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله. (1386ش). انتظار بشر از دین. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ‎چهارم.
جوادی آملی، عبدالله. (1377ش). فلسفه حقوق بشر. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1381ش). دین شناسی. قم: اسراء، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله (1391ش). شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (10 دی 1398ش). درس تفسیر قرآن کریم مسجد اعظم قم. وب سایت مدرسه فقاهت، بازیابی شده در10 دی 1398 از:  https://www.eshia.ir
حائری یزدی، مهدی. (1384ش). کاوش‌های عقل نظری، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
رشاد، علی‌اکبر. (1385ش). «گسترة کارکرد و کاربرد عقل در تفهم و تحقق دین». مجله فقه و حقوق. (8).
شیرازی، صدر الدین محمّد، (ملّا صدرا). (1382ش). الحکمة المتعالیة فى الأسفار الأربعة. تصحیح: رضا اکبریان. تهران: بنیاد حکمت اسلامى صدرا.
طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم.
عالم‎زاده نوری، محمد (1400ش). فقه اخلاق. (درآمدی بر دانش اخلاق اجتهادی و استنباطی)، قم: خُلق، چاپ اول.
غلامرضائی، جواد. (1400ش). «اکتساب فضائل و اجتناب رذائل اخلاقی از دیدگاه فقه». هاد. 2 (2): 131-111.
غلامرضائی، جواد؛ اعرافی، علیرضا؛ سلطانی، سیده زینب. (1402ش). «تاثیر متقابل فقه و اخلاق درراستای تاسیس دانش فقه اخلاق». اخلاق وحیانی. 13 (26): 151-184.
قماشی، سعید. (1380ش). «زمینه‎های بهره‎گیری از عقل در فقه شیعه». رواق اندیشه (4).
قماشی، سعید. (1386ش). جایگاه عقل در استنباط احکام، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
کاپلستون، فردریک چالز (1393). تاریخ فلسفه. مترجم: سید جلال الدین مجتبوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
محقق داماد، سید مصطفى (1381ش). مباحثى از اصول فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، چاپ دهم.
مصباح یزدی، محمد تقی. (1381ش). فلسفه اخلاق. تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، قم: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول. 
مصباح‎یزدی، محمدتقی. (1391). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره، چاپ اول.
مظاهری سیف، حمیدرضا. (1383ش). جای خالی فقه الاخلاق. مجله کتاب نقد. (33).
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (۱۳۶۳ش). قوانین الاصول، تهران: مکتبه علمیه اسلامیه.
وحید بهبهانى، محمد باقر بن محمد اکمل. (1415ق). الفوائد الحائریة. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول.
ولائى، عیسى. (1384ش). فرهنگ تشریحى اصطلاحات اصول. تهران: نشر نى، چاپ چهارم.

  • تاریخ دریافت 30 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 27 شهریور 1402
  • تاریخ پذیرش 28 اردیبهشت 1403