تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

تصویرسازی ابن‌سینا از ‌فرایند استدلال اخلاقی و نقش آن در صدور رفتار اخلاقی

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان
1 کارشناس ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندان، مازندران، ایران.
چکیده
استدلال اخلاقی در فلسفۀ ابن­سینا را می‌توان تحت عنوان قیاس عملی پیگیری کرد که این نوع قیاس در آثار او غالباً در مصداق مثال­های اخلاقی و بیشتر در قالب جدل آمده است. ابن­سینا به­طور غالب معطوف به تحلیل ‌فرایند رفتار به نحو عام­ است‌ (که می­توان آن را استدلال عملی نامید)؛ اما در عالم مثال از مصداق­های اخلاقی و استدلال­هایی که محتوا و مواد قیاس آن اصول اخلاقی است، بهره می­جوید. از نظر ابن­سینا درک حسن و قبح با عقل عملی است که به واسطۀ عقل نظری و با تصویرسازی نوعی استدلال و قیاس عملی در دو مرحله به رفتار اخلاقی منجر می‌شود. این نوع قیاس اگرچه از نفس ناطقه بر می­آید، سایر ابعاد انسان و قوا و نفس حیوانی مانند حواس ظاهری و باطن به‌ویژه خیال، وهم و قوای باعثه و شوقیه در آن دخیل‌اند. این تحلیل ابن­سینا بی­ارتباط با پیشینۀ ارسطویی نیست؛ زیرا ارسطو نیز استدلال و قیاس عملی را برای ایجاد رفتار اخلاقی، پیش­زمینه می­داند. درواقع ارسطو برای صدور فعل، عقل نظری را متحرک به معنای بعید و شوق را متحرک به معنای قریب می­داند. در این مقاله پس از تحلیل ابن­سینا از استدلال اخلاقی و عوامل دخیل در آن، به بیان نقش این استدلال در رفتار اخلاقی پرداخته­ایم. طبق نظر ابن­سینا، تنها استدلال عملی سبب بروز فعل نیست؛ پس او از حصرگرایی به دور است و به عوامل هیجانی ـ انگیزشی و محرکۀ فاعله نیز اهمیت داده است. در این مقاله، فراروی ابن­سینا از حصرگرایی شناختی با مقایسه با ارسطو بیان می‌شود تا نمایانگر نوآوری­های ابن­سینا نسبت به فلسفۀ یونانی نیز باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن‌سینا.‌ (1373). برهان شفا. مترجم و محقق: مهدی قوام صفری. تهران: فکر روز، چاپ اول.
ابن‌سینا.‌ (1405ق). الشفاء‌ (الطبیعیات). ج2، بخش نفس. مصحح: ابراهیم بیومی مدکور، محقق: سعید زاید. قم: کتابخانۀ عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، چاپ دوم.
ابن‌سینا.‌(1383). رسالۀ نفس. مقدمه و حواشی و تصحیح موسی عمید. همدان: دانشگاه بوعلی سینا، چاپ سوم.
ابن‌سینا.‌ (1980م). عیون الحکمة. تصحیح: عبدالرحمن بدوی. وکالة المطبوعات. بیروت: دار القلم، چاپ اول.
ابن‌سینا.‌ (1400). رسائل. قم: انتشارات بیدار، چاپ اول.
ابن‌سینا.‌ (1381). الإشارات و التنبیهات. محقق: مجتبی زارعی، قم: ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌ ق‍م‌‌: مرکز النشر التابع لم‍ک‍ت‍ب‌ الإع‍لام‌ الإس‍لامی‌‌، چاپ اول.
ابن‌سینا.‌ (­1392­). اشارات و تنبیهات. ترجمه حسن ملک شاهی، تهران: انتشارات سروش. صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چاپ ششم.
ابن‌سینا.‌ (1404ق).‌ البرهان در شفا‌ (منطق). تصحیح ابراهیم مدکور، قم: مکتبة المرعشی، چاپ اول.
ابن‌سینا.‌ (1387). نفس شفا. ترجمه محمدحسین لاجیینی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول.
ابن‌سینا.‌ (­1379). النجاة من الغرق فی البحر الضلالات. تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران، چاپ پنجم.
ابوالحسنی نیارکی، فرشته.‌ (1397). «الگوی رشد اخلاقی از دیدگاه خواجه نصرالدین طوسی». اخلاق وحیانی. 7‌ (1): 76ـ105.
ارسطو.‌ (1408ق). دربارۀ نفس. ترجمۀ علی مراد داودی، تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول.
ارسطو.‌ (­1378). اخلاق نیکوماخوس. ترجمۀ محمدحسن لطفی تبریزی، تهران: انتشارات طرح نو، چاپ اول.
ارسطو.‌ (­1980­م). فی النفس و یلیه الآراء الطبیعیة و الحاس و المحسوس و النبات. تحقیق بدوی عبدالرحمن، مترجم: اسحاق بن حنین، بیروت: دار القلم، الطبعة الأولی.
ارسطو.‌ (1392). متافیزیک. ترجمة شرف‌الدین خراسانی، تهران: حکمت، چاپ چهارم.
ذوالحسنی، فرزانه و سیده‌زهرا سیدحسن تهرانی.‌ (1401). «عقل عملی و نقش آن در اخلاق سینوی». تأملات اخلاقی. 3 (2): 47-67.
طوسی، محمد بن حسن.‌ (­1375­). شرح الاشارات و التنبیهات‌ (مع المحاکمات­). جلد 1، 2 و 3. قم: نشر البلاغه، چاپ اول.
فاضلی، سیداحمد.‌ (1399). «چیستی و مبادی عمل در فلسفۀ عمل صدرالمتألهین». تأملات اخلاقی. 1 (2): 109-127.
ملاصدرا.‌ (1401). حکمت متعالیه در اسفار عقلی اربعه،: سفر چهارم: سفر از خلق به خلق. ترجمۀ محمد خواجوی، تهران: مولانا.
ملاصدرا.‌ (1363). مفاتیح الغیب. تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالى، انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، چاپ اول.
ملاصدرا.‌ (1981)، اسفار (الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملایوسفی، مجید و لیلا شیرخانی.‌ (1396). «ارسطو و نظریۀ تصمیم». پژوهش ­های فلسفی. بهار و تابستان. 11 (20): 249ـ264.
Gonçalo. Marcelo.‌(2020). “Aristotle and Ricœur on Practical Reason”. Humanities. (8) 76: 151-167.
Hugo, Mercier.‌ (2011). "What Good is Moral Reasoning?". Mind & Society. (8) Forthcoming, Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=1781319.
Paxton. Joseph, Greene. Joshua.‌ (2010). "Moral Reasoning: Hints and Allegations". Topics in Cognitive Science 2 (3): 511-527.
Kohlberg.‌ Lawrence. (1984). The Psychology of Moral Development: the Nature and Validity of Moral Stages. New York: Harper & Row.
Kukla, Rebecca.‌ (2002). "Attention and Blindness: Objectivity and Contingency in Moral Perception". Canadian Journal of Philosophy. (28): 319-346.
Melanie Killen & Audun Dahl.‌ (2021). "Moral Reasoning Enables Developmental and Societal Change". Perspectives on Psychological Science. 16 (6). pp.1209-1225.
Uhlmann Eric Luis. Pizarro David. Tannenbaum. David. Ditto Peter. (2009). “The motivated use of moral principles”. Judgment and Decision Making. 4 (6): 476-491.
Piaget, Jean.‌ (1965). The Moral Judgment of the Child, New York: the Free Press.
Pizarro, David.‌ (2000). "Nothing More than Feelings? the Role of Emotion in Moral Judgment". The theory of social behaviour. 30 (4): 355-375.
Robert, Audi.‌ (2006). Practical Reasoning and Ethical Decision. Published in the USA and Canada by Routledge.
Salminawati, Dedi & Sahputra Napitupulu.‌ (2022). “Sigmun Freud's and Ibn Sina's Viewpoints on Personality and Their Implications on Islamic Education”. Al-Ulum. 22 (1): pp.146-161: DOI: 10.30603/au.v22i1.2392
Ulrich, Werner.‌ (2014). “The Rational, the Moral, and the General: An Exploration.” Werner Ulrich's Home Page: Ulrich's Bimonthly. Available at: https://www.wulrich.com/bimonthly_july2014.html.

  • تاریخ دریافت 19 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 18 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 10 خرداد 1403