تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

تحلیل روانشناختی سوء ظن در منابع اسلامی و مقایسه آن با اختلال شخصیت پارانوئید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی؛ پژوهشگر مرکز تحقیقات سلامت معنوی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی، یزد، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی ؛ پژوهشگر مرکز تحقیقات سلامت معنوی، دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی، یزد، ایران.
3 پژوهشگر مرکز تحقیقات سلامت معنوی اسلامی ،دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی ،یزد، ایران
10.30470/er.2026.2059007.1427
چکیده
این نوشتار به روش توصیفی–تحلیلی و با هدف تحلیل روان‌شناختی سوءظن و مقایسه آن با اختلال شخصیت پارانوئید به لحاظ همپوشی و اختلاف‌هایی که در نشانه‌شناسی و درمان دارند؛ به بررسی این دو مفهوم در منابع اسلامی و روانشناسی پرداخته‌ و علاوه بر تبیین مفهوم سوءظن، مهم‌ترین عوامل و علل آن، نشانه‌ها و روش‌های درمانی سوءظن از منظر منابع اسلامی و روانشناسی را نیز بررسی نموده‌ است. نتایج نشان می‌دهد که سوءظن در آموزه‌های دینی، گستره مفهومی وسیع‌تری از اختلال شخصیت پارانوئید را شامل می‌شود و البته در روان‌شناسی نیز، هرچند سوءظن به‌صورت یک پیوستار ذهنی و رفتاری و نه فقط در قالب اختلال شخصیت پارانوئید تحلیل می‌شود؛ اما اختلال شخصیت پارانوئید تنها نقطه‌ی انتهایی و شدید این پیوستار است. به لحاظ نشانه‌شناسی نیز سوءظن و پارانوئید، در کلیت و شالوده اصلی یعنی رفتارها، افکار، هیجانات برآمده و مترتب بر بدگمانی و بدبینی نسبت به افراد تقریباً یکسان می‌باشند؛ هرچند برای هرکدام نشانه‌های اختصاصی دیگری نیز بیان شده و نشانه‌شناسی پارانوئید به جزئیات بیشتری نیز اشاره دارد. در منابع اسلامی، به علل شناختی یعنی همان ضعف در ایمان، عدم تعقل، جهل، هم‌نشینی با بدان و آلودگی و پلیدی نفس برای سوءظن اشاره شده؛ درحالی‌که در مورد اختلال شخصیت پارانوئید؛ بر علل مختلفی ازجمله علل ژنتیکی، علل شناختی ازجمله فرض‌ها و شناخت‌های ناسازگار، علل فرهنگی و علل روان‌پویشی تأکید شده است. در خصوص روش‌های درمانی نیز، در هریک از منابع، روش‌های خاص شناختی و رفتاری توصیف شده، مضاف بر این‌که برای درمان شخص پارانوئید به درمان‌های دارویی نیز اشاره شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم
ابن عاشور، محمد بن طاهر. (بی­تا). التحریر و التنویر. بی­جا.
اکبری، محمود. (1390). خوش‌بینی و بد‌بینی. قم: انتشارات فتیان، چاپ اول.
آقا جمال خوانسارى، محمد بن حسین‏. (1366). شرح آقا جمال خوانسارى بر غررالحکم و درر الکلم‏، تهران‏: دانشگاه تهران‏.
انجمن روان‌پزشکی آمریکا. (1393). راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM5). ترجمه رضاعی، فرزین و همکاران، تهران: انتشارات کتاب ارجمند، چاپ سوم.
پاینده، ابوالقاسم. (1382). نهج الفصاحة. تهران‏: دنیاى دانش، چاپ چهارم.
تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد. (1410). غررالحکم و درر الکلم‏. قم‏: دار الکتاب الإسلامی‏، چاپ دوم‏.
_____________. (1366). تصنیف غررالحکم و درر الکلم‏. قم‏: دفتر تبلیغات‏، چاپ اول.
حسینی، اعظم السادات. (1387). سوءظن و حسن ظن به خدا در آیات و روایات. قم: انتشارات جامعه القرآن الکریم، چاپ اول.
_____________. (1385). بررسی سوءظن و حسن ظن به خدا و خلق در آیات و روایات. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث.
حیدری، اصغر. (1388). شناخت و درمان سوءظن. قم: نسیم کوثر.
حر عاملى، محمد بن حسن‏. (1409). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، چاپ اول.
دونالد، جی. کامر. (1396). آسیب‌شناسی روانی. ترجمه یحیی سید محمدی، ج 2، ویراست نهم، تهران: نشر ارسباران، چاپ اول.
دنیل فریمن، جیسون فریمن. (1392). پارانویا: مبانی، دیدگاه‌ها و کاربست‌های بالینی. مترجمان: لیلا امیرپور، حمیدرضا خیامی، تهران: ارجمند، چاپ اول.
ذاکری، محمد انور، (1391). سوءظن از دیدگاه آیات و روایات. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412). مفردات ألفاظ القرآن‏. بیروت‏: دار القلم‏، چاپ اول‏.
سادوک، ویرجینا آلدوک و همکاران. (1395). خلاصه روان‌پزشکی، علوم رفتاری / روان‌پزشکی بالینی. ترجمه رضاعی، فرزین، ج 2، تهران: کتاب ارجمند، چاپ اول.
شهید ثانی. (بی­تا). کشف الریبه. ترجمه: ابراهیم میرباقری بیروت: دارالاضواء.
صدوق، محمد بن علی، (1376)، الامالی. تهران: کتابچی، چاپ ششم.
طباطبایى، سید محمدحسین. (1417). المیزان فى تفسیر القرآن. قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه، قم: چاپ پنجم.
قادری، نرگس. (1391). سوءظن در قرآن و سنت و آثار و پیامدهای آن. پایان­نامه سطح 3، حوزه علمیه خراسان.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1429). الکافی. قم: دارالحدیث، چاپ اول.
گنجی، مهدی. (1395). آسیب‌شناسی روانی بر اساس DSM5. ج 2، ویراست سوم، تهران: نشر ساوالان، چاپ اول.
محمدى رى‏شهرى، محمد. (1389). میزان الحکمة. ترجمه شیخى، حمیدرضا، قم: موسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ یازدهم.
مجلسى، محمدباقر. (1403). بحارالانوار. بیروت‏: داراحیاءالتراث العربی‏، چاپ دوم.
_________. (1387). حکمت نامه پیامبر اعظم (ص). قم: موسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ دوم.
_________. (1390). سیاست‌نامه امام على (ع). قم: موسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ دوم.
مغنیه، محمدجواد. (1424). تفسیر الکاشف. تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول.
مصطفوی، حسن. (1386). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مکارم شیرازى، ناصر. (1377). اخلاق در قرآن. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع)، چاپ اول.
_____________. (1386). زندگى در پرتو اخلاق‏، سرور، قم: چاپ ششم.
نراقی، مهدی. (بی تا) جامع السعادات. بیروت: اعلمی، چاپ چهارم.
نراقى، احمد.(1377). معراج السعادة‏، قم: هجرت‏، چاپ پنجم‏.
نوری، حسین، (1408)، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏، چاپ اول.
صرام مفروز، محمد حسن. (1387). «ظن و تجسس از منظر قرآن و روایات»، فصلنامه قرآنی کوثر. 28: 101 - 105.
مهدوی­نژاد، محمدحسین. (1394). «سوءظن در خانواده و راه‌های پیشگیری از آن»، دومین کنگره بین‌المللی تفکر و پژوهش دینی.
AmericanPsychiatricAssociation.(2013).Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders(5thed).Washington,DC:APA.[DOI:10.1176/appi.books.9780890425596]
Beck,Aaron.Temkin.Davis,Denise.&Freeman,Arthur.(2015).CognitiveTherapyofPersonalityDisorders (3rded).GuilfordPress.GoogleScholarlink
Freeman,Daniel&Freeman,Jason.(2008).Paranoia:The21stCenturyFear.OxfordUniversityPress.GoogleScholarlink
Glasner Edwards,Suzette.&Mooney,Larissa.  (2014).Methamphetaminepsychosis:Epidemiology,neurobiologyandtreatment.JournalofSubstanceAbuseTreatment,46(2),163 172.[DOI:10.1016/j.jsat.2013.09.014]
Grande,Iria.Berk,Michael.Bortolato,Beatrice.Vieta,Eduard.&Perlis,Roy.(2016).Bipolardisorder.TheLancet,387(10027),1561 1572.[DOI:10.1016/S0140 6736(15)00241 X]
Hamdan,Aisha.(2008).Cognitiverestructuring:AnIslamicperspective.JournalofMuslimMentalHealth,3(1),99 116.[DOI:10.1080/15564900802035268]
Kramer, Roderick Moreland. (1999). Trust and Distrust in Organizations: Emerging Perspectives, Enduring Questions. Annual Review of Psychology, 50, 569598.
Rassool,Ghefar.Hussein.(2021).IslamicPerspectivesonthePsychologyofHumanBehavior.Routledge.GoogleScholarlink
Sadock,BenjaminJames.Sadock,VirginiaAlcott.&Ruiz,Pedro.(2015).Kaplan&SadocksSynopsisofPsychiatry(11thed).Philadelphia:WoltersKluwer.
Stavrova, Olga, & Ehlebracht, Daniel. (2016). “Cynical beliefs about human nature and income: Longitudinal and cross-cultural analyses”. Journal of personality and social psychology, 110(1), 116-132. https://doi.org/10.1037/pspp0000050
Widiger,Thomas.Anthony.&Trull,Timothy.James.(2021).PersonalityDisordersandtheFive FactorModelofPersonality.AnnualReviewofClinicalPsychology,17,563 595.[DOI:10.1146/annurev clinpsy 081219 112801]

  • تاریخ دریافت 11 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 16 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 19 بهمن 1404