تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

اخلاق پرواداری و نظام اخلاقی مولوی: خوانشی تطبیقی در پرتو عناصر زنانه و مادرانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران (پردیس فارابی قم)، قم، ایران،
2 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات دانشگاه تهران (پردیس فارابی)، دانشگاه تهران (پردیس فارابی قم)، قم، ایران
10.30470/er.2026.2078379.1493
چکیده
این پژوهش با رویکردی بین‌رشته‌ای در حوزه ادبیات و علوم انسانی، به بررسی تطبیقی اخلاق پرواداری و نظام اخلاقی مولانا می‌پردازد. هدف، سنجش این فرض است که آیا می‌توان عناصر «زنانه» و «مادرانه» را که در اخلاق پرواداری به‌واسطه تأکید بر احساسات، همدلی و روابط انسانی برجسته‌اند، به اخلاق مولانا نیز نسبت داد. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی آثار مولانا با تکیه بر شواهد شعری و نثری، و مقایسه مفهومی آن با مبانی نظری اخلاق پرواداری در فلسفه اخلاق معاصر است. در این فرایند، شباهت‌هایی چون گریز از قواعد صلب، اولویت‌دادن به تجربه زیسته، و توجه به پیوندهای عاطفی آشکار شد. همچنین، دوگانگی گفتار مولانا درباره زنان—از ستایش تا نکوهش—با فرض تمایز میان باور شخصی و عرف زمانه، یا به‌عنوان بازتاب ضرورت‌های نمادپردازی ادبی، تحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود بستر مردسالارانه عصر مولانا، نظام اخلاقی او در لایه‌های بنیادین با ارزش‌های زنانه و مادرانه اخلاق پرواداری هم‌راستا است و ظرفیت پیوند با نظریه‌های مدرن اخلاقی را دارد. این نتیجه، نه‌تنها بر غنای معنوی آثار مولانا تأکید می‌کند، بلکه بر امکان گفت‌وگوی سازنده میان سنت عرفانی و رویکردهای معاصر علوم انسانی دلالت دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابوالحسنی نیارکی، فرشته. (1402). «تبیین دگردیسی تاریخی آموزۀ دوستی و محبتِ افلاطونی ‌ـ‌‌ ارسطویی در اندیشۀ فارابی و طوسی (در عرصۀ روابط انسانی)». تاریخ فلسفه، سال سیزدهم، شماره 4، صص. 129-152.
ارجمندی، فرشته؛ کیخای فرزانه، احمدرضا ؛ سالاری، مصطفی. (1402). «تمثیل و نماد دوگانه زن در مثنوی معنوی». فصلنامه علمی عرفان اسلامی، 20:78، صص. 253-275.
امامی، نصرالله. (1388). «زن در مثنوی مولوی». تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادبیات، 1:1، صص. 27-34.
جلالوندی، شهلا؛ مباشری، محبوبه. (1395). «نگاهی بر داستان کنیزک و شاه مثنوی از منظر فمنیستی». ارائه شده در همایش بین المللی جستارهای ادبی، زبان و ارتباطات فرهنگی، صص. 1-17.
جوانمرد، علی. (1397). بررسی اخلاق مراقبتی در مثنوی مولوی. پایان نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی طاهره جعفر قلیان و مشاوره سیده نرگس رضائی، دفاع شده در ماه شهریور.
خدادادی مهاباد، معصومه. (1388). «مستورگان در آثار مولانا». تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 1:2، صص. 77-100.
دارا، مریم. (1386). «زن با دو چهره در آثار مولانا». کتاب ماه ادبیات، 120:6، صص. 97-101.
منصوری، فروغ. (1401). «تمثیل های متناقض نمای زن در لابلای اصول تعلیمی تربیتی مثنوی معنوی». فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 14:53، صص. 112-130.
سرامی، قدمعلی. (1398). «نگاه دوگانه به زن». کلیپ سخنرانی (مدت کلیپ: 7 دقیقه)، بازیابی شده از: https://www.aparat.com/v/k744c4q.
سمسار خیابانیان، فتانه؛ پاشایی فخری، کامران؛ عادل زاده، پروانه. (1398). «عاطفه گرایی در مکتب اخلاق مولوی با محوریت اخلاق مراقبت». فصلنامه عرفان اسلامی، 16:61، صص. 211-232.
علوی، سید حامد. (1386). «زن، کمال جمال الهی در چشم و دل مولانا». چشم انداز ایران، 10:42، صص. 74-78.
غلامی نژاد، محمدعلی؛ صابرپور، زینب. (1387). «ویژگی های شخصیتی زنان در مثنوی». نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، 20:23، صص. 239-256.
فخر، غلامرضا. (1386). «زن در آیینه نهج البلاغه و مثنوی». حافظ10:41، صص. 31-35.
مدرسی، فاطمه؛ رضی، مهرویه. (1389). «زن در اندیشه و زندگی مولانا». فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، 6:20، صص. 123-145.
مولوی، جلال الدین. (1378). کلیات شمس یا دیوان کبیر. تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران، امیر کبیر، دوره ده جلدی.
مولوی، جلال الدین. (1386). فیه ما فیه، با تصحیحات و حواشی بدیع الزمان فروزانفر، تهران: نگاه.
مولوی، جلال الدین. (1398). مثنوی معنوی. شرح کریم زمانی، دوره هفت جلدی، تهران: انتشارات اطلاعات.
نصیری، ولی الله. (1400). «نگاهی انسان شناختی به شخصیت زن از دیدگاه مولانا». پژوهش نامه فرهنگ و معارف دینی، 3:1، صص. 97-104.
نظری، اکرم؛ هاشمیان، سیده مانلی. (1392). «زن در مقام ولی و مرشد، تاثیر اندیشه عرفان اسلامی بر مولانا در خلق حکایت «کدبانو و نخود»». ارائه شده در گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران، صص. 1-7.
یاوری، محمد؛ رحمانیان، زینب (1401). «جزئی نگری در مثنوی مولوی بر اساس اخلاق مراقبت». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 14:54، صص. 71-94.
یزدانی، زینب. (1378). زن در شعر فارسی (دیروز-امروز). تهران: فردوس.
Baier, A. (1987). “Hume: The Woman’s Moral Theorist?” in Women and Moral Theory, eds. E. F. Kittay & D. T. Meyers, United State of America: Rowman & Littlefield, pp. 227-250.
Brabeck, M. (1983). “Moral Judgment: Theory and Research on Differences between males and Females”. Developmental Review, 3:10, 274-91. 10.1016/0273-2297(83)90016-3
Fetahu, R. (2022). “The Philosophical-Religious Ethics of Mawlana Jalalu’ddin Rumi”. PHILOSOPHICA (International Journal of Social and Human Sciences), 9:17, pp. 51-60.
Friedman, M. (1987). “Beyond Caring: The De-Moralization of Gender”. Canadian Journal of Philosophy, 17:1, 87-110. 10.1080/00455091.1987.10715931
Gilligan, C. (1982). In A Different Voice: Psychological Theory and Women's Development. Harvard University Press.
Haan, N.; Langer, J.; Kohlberg L. (1976). “Family Moral Patterns”. Child Development, 47:4, 1204-06.
Noddings, N. (1984). Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education. University of California Press.
Rorty, R. 2004. “The Historiography of Philosophy: Four Genres”. in Philosophy in History: Essays on the Historiography of Philosophy, edited by R. Rorty & J. B. Schneewind, Quentin Skinner, UK: Cambridge  University Press, pp. 49-76.
Ruddick, S. (1989), Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace. Boston: Beacon Press.
Sander-Staudt, M. (2011). “Care Ethics”. in Internet Encyclopedia of Philosophy, Routledge, eds. James Fieser & Bradley Dowden, online: https://iep.utm.edu/care-ethics/#H1
Schimmel, A. (1993). The Triumphal Sun, London: East-West Publication.

  • تاریخ دریافت 28 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 18 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 19 بهمن 1404