تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

تحلیل جایگاه سوژۀ اخلاقی در داستان «پستچی» بر مبنای آرای لویناس و لکان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران
2 دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
اخلاق جزو مفاهیمی است که اندیشمندان حوزه‌های گوناگون فکری از دیرباز تاکنون دربارۀ آن سخن گفته‌اند. لویناس در مقام فیلسوفی پدیدارشناس و لکان در مقام روانکاوی که از گزاره‌های گوناگون حوزۀ علوم نظری و غیرنظری در بیان آموزه‌های خود استفاده کرده، به تعریف و تبیین مفهوم اخلاق پرداخته­‌اند. داستان پستچی بازنمایی‌کنندۀ تقابل بین عشق و وظیفه است. در این پژوهش با تکیه بر آموزه‌های لویناس و لکان دربارۀ اخلاق و با بهره‌گیری از روش تحلیل کیفی و بر اساس مطالعات کتابخانه­ای کوشیده‌ایم نخست جایگاه اخلاق را نزد این دو اندیشمند تبیین کنیم و سپس کنش‌های شخصیت‌های داستان پستچی را بر مبنای اخلاق موردنظر لویناس و لکان، نقد و تحلیل کنیم. دستاوردهای پژوهش گویای این است که مهم‌ترین مؤلفۀ اخلاق در نظر لویناس، دگربنیاد بودن آن و نزد لکان، خودبنیاد بود آن است. براین‌اساس شخصیت ­هایی چون علی و چیستا به سبب تخطی از میل دیگری از دیدگاه لویناس، سوژۀ غیراخلاقی و از نظر لکان، سوژۀ اخلاقی به شمار می‌آیند. در نقطۀ مقابل نیز شخصیت ­هایی مانند حاجی و حاج اکبر به سبب تعهد به انجام وظیفه، از نظر لویناس، سوژۀ اخلاقی و از دیدگاه لکان، سوژۀ غیراخلاقی قلمداد می­ شوند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اصغری، محمد. (1388). «رابطۀ اخلاق و الهیات در فلسفۀ ایمانوئل لویناس». تأملات فلسفی. 1 (4): 27-42.
اصغری، محمد. (1390). «آیا اخلاق لویناس یک اخلاق پست‌مدرن است؟». تأملات فلسفی. 2 (6): 141-157.
اصغری، محمد. (1391). «تقدم اخلاق بر فلسفه در اندیشۀ ایمانوئل لویناس». پژوهش‌های فلسفی. 6 (10): 23-41.
ایوانز، دیلن. (1401). واژه‌نامۀ روانکاوی لکانی. تهران: اتاق آبی، چاپ دوم.
بنایی جهرمی، مهدی. (1393). «لویناس و سوبژکتیویتۀ اخلاقی». غرب‌شناسی بنیادی. 5 (2): 21-36.
پویمان، لویی. (1378). درآمدی بر فلسفۀ اخلاق. تهران: گیل، چاپ اول.
پیر کلرو، ژان. (1398). واژگان لکان. ترجمۀ کرامت موللی، تهران: نی، چاپ پنجم.
جواری، محمدحسین و دیگران. (1398). «بررسی تطبیقی جایگاه "دیگری" در روابط عاطفی شخصیت‌ها در رمان مادام بواری اثر گوستاو فلوبر و دو منظره اثر غزاله علیزاده بر اساس نظریۀ امانوئل لویناس». فصلنامۀ پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، 7 (2): 32-50.
جی. وارنوک، جی. (1368). فلسفۀ اخلاق در قرن حاضر. تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول.
خبازی کناری، مهدی و صفا سبطی. (1395 «الف»). «مسئولیت در برابر مرگ دیگری: بنیاد سوژه در فلسفۀ لویناس». غرب‌شناسی بنیادی، 7 (2): 1-22.
خبازی کناری، مهدی و صفا سبطی. (1395 «ب»). «"بدنمندی" در پدیدارشناسی هوسرل، مرلوپونتی و لویناس». حکمت و فلسفه. 12 (3): 75-98.
دور، جوئل. (1397). روانکاوی بالینی لاکان. تهران: کیان افراز، چاپ دوم.
راستایی، حامده و احد فرامرز قراملکی. (1400). «"جانشینی" نزد لویناس و "جایگزینی" در همدردی: دو رویکرد متفاوت در مواجهه با دیگری». پژوهش‌های فلسفی ـ کلامی، 23- 4(9): 5-22.
رحیمی‌نیا، فاطمه و فاطمه حیدری. (1401). «بررسی مرگ از دیدگاه پدیدارشناسی غیریت در رمان گاوخونی». فصلنامۀ علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا). 14 (53): 471-492.
ژیژک، اسلاوی. (1389). خشونت (پنج نگاه زیرچشمی). تهران: نی، چاپ اول.
ژیژک، اسلاوی. (1386). لاکان ـ هیچکاک. تهران: ققنوس، چاپ اول.
ژیژک، اسلاوی و دیگران. (1399). اخلاق ساد. تهران: سیب سرخ، چاپ دوم.
صافیان، محمدجواد و سعید کاویانی تبریز. (1393). «لویناس، فیلسوف دیگری». پژوهش‌های علوم انسانی نقش جهان. 8-1 (1): 26.
صیادمنصور، علیرضا. (1396). «روایت لویناس از مسئولیت اخلاقی به مثابه واقعیت انضمامی من؛ گریزناپذیر و تقارن‌ناپذیر». دوفصلنامۀ فلسفی شناخت. 1 (77): 197-218.
ضیمران، محمد. (1387). «بررسی اجمالی درون‌مایۀ آموزه‌ها و آثار لویناس». کتاب ماه فلسفه. 1 (15): 63-69.
طایفی، شیرزاد. (1402). «از فقدان تا مازاد در کلام: خوانش لکانی داستان‌های قصر پرندگان غمگین و سکته قبلی». پژوهشنامۀ ادبیات کردی. 9-1 (15): 1-16.
عبدالله‌نژاد، محمدرضا. (1389). «نسبت اخلاق لویناس با اخلاق کانت». دوفصلنامۀ شناخت. 1 (63): 135-155.
علیا، مسعود. (1388). کشف دیگری همراه با لویناس. تهران: نی، چاپ اول.
فرهادی، نوازالله و دیگران. (1400). «بررسی تطبیقی پدیدۀ "خواب‌هراسی" از دیدگاه امانوئل لویناس و مولانا با تأکید بر غزلیات شمس». فصلنامۀ پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. 9 (1): 105-132.
فینک، بروس. (1398). مقدمات بالینی در روانکاوی لاکان اصول نظری و تکنیکی. تهران: گستره، چاپ دوم.
کالویانف، رادوستین. (1398). هگل، کوژو، لکان: دگردیسی‌های دیالکتیک به همراه پنج‌ نامۀ منتشرنشدۀ لکان به کوژو. تهران: علمی و فرهنگی، چاپ اول.
کدیور، میترا. (1381). مکتب لکان: روانکاوی در قرن بیست‌ویکم. تهران: اطلاعات، چاپ چهارم.
کریمی، بیان. (1399). «سوبژکتیوتۀ بدنمند اخلاقی: فوکو و لویناس». پژوهش‌های فلسفی. 14 (33): 354-369.
کریمی، بیان و اصغری، محمد. (1400). «جایگاه دیگری در ساخت‌گشایی سوبژکتیوته و اخلاق: لکان و لویناس». تأملات فلسفی.11 (26): 135-162.
لاکان، ژاک. (1399). لاکان در بودوآ. تهران: سیب سرخ، چاپ اول.
لوین و دیگران. (1370). فلسفه یا پژوهش حقیقت. تهران: حکمت، چاپ سوم.
مبلغ، سیده‌زهرا. (1400). «خشونت علیه متافیزیک: بررسی نقدهای رادیکال به خشونت متافیزیک». جاویدان خرد. 18 (40): 259-289.
محسنی، اعظم و فتح طاهری، علی. (1389). «از تئوری تا واقعیت: خودآیینی کانت بدیلی برای اخلاقِ دیگرآیین لویناس». حکمت و فلسفه. 15 (58): 48-75.
مرادی، ایوب. (1401). «بررسی شیوه‌های بازنمایی اندیشه‌های "امانوئل لویناس" در رمان "موصل، بدون پریچهر" از حسین قسامی». جستارهای نوین ادبی. 55 (216): 83-104.
موللی، کرامت. (1398). مقدماتی بر روانکاوی لکان: منطق و توپولژی. تهران: دانژه، چاپ دوم.
مهری آدریانی، سیده‌فاطمه زهرا و سیدحسن اسلامی اردکانی. (1401). «گسترۀ دگرپروایی در اخلاق مراقبت». تأملات اخلاقی. 3 (11): 69-89.
نذری‌دوست، مسعود و سمیرا رشیدپور. (1395). «مارکی دو ساد، زخمی بر چهرۀ روشنگری». پژوهش ادبیات معاصر جهان. 21 (1): 175- 196.
وقفی‌پور، شهریار. (1398). نامه‌ها و ملاقات‌ها: لاکان بدون فروید، با دلوز، از دریدا و جویس. تهران: چترنگ، چاپ اول.
الیاسی مفرد، حسین و دیگران. (1401). «خوانش پدیدارشناختی رمان "الحرام" با تکیه بر مسئولیت نامتقارن اخلاقی "لویناس"». پژوهشنامۀ ادبیات داستانی. 11-1 (38): 112-136.
یثربی، چیستا. (1394). پستچی. تهران: قطره، چاپ نوزدهم.
Levinas, Emanuel. (1979). Totality and Infinity. Trans by A. Lingis, Pittsburgh: Duquesne University Press.
Levinas, Emanuel. (1996). Basic Philosophical Writings. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press.
 

  • تاریخ دریافت 28 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 15 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 18 فروردین 1403