تأملات اخلاقی

تأملات اخلاقی

اخلاق به‌مثابه خودسازی: تأملی در نسبت وظیفه‌ی اخلاقی و تربیت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
3 استاد گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
10.30470/er.2025.2070772.1467
چکیده
پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و بازاندیشیِ مفهوم «وظیفه‌ی اخلاقی » در چارچوب سنت اسلامی انجام شد تا الگویی تلفیقی، زمینه‌مند و کاربردی برای تربیت اخلاقی ارائه دهد. در این راستا، سه مکتب شاخص اخلاق هنجاری، یعنی پیامدگرایی ، وظیفه‌گرایی و فضیلت‌گرایی به‌صورت تحلیلی و انتقادی بررسی شدند و کاستی‌های آن‌ها در تبیین موقعیت‌های اخلاقیِ پیچیده و چندفرهنگیِ جهان معاصر تحلیل گردید. نتایج نشان داد که هر یک از این مکاتب، با وجود دستاوردهای فلسفی، در ارائه‌ی الگویی جامع برای هدایت عامل اخلاقی ناکام مانده‌اند. بر پایه‌ی مبانی انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی اسلام، به‌ویژه نظریه‌ی فطرت در اندیشه‌ی علامه طباطبایی، اخلاق نه مجموعه‌ای از الزامات بیرونی، بلکه فرآیندی درونی، تدریجی و هویت‌ساز تفسیر شد. روش پژوهش، «تحلیل استعلایی–مقایسه‌ای» بود که بر اساس آن، پنج مؤلفه‌ی بنیادینِ وظیفه‌ی اخلاقی شامل توانمندی اخلاقی و واقع‌گرایی، اراده‌ی مسئولانه، تثبیت منش، زمینه‌مندی فرهنگی–اجتماعی و تعامل عقلانی میان اصول، پیامدها و منش شناسایی گردید. یافته‌ها نشان داد که سیر سه‌مرحله‌ایِ خودسازی اسلامی (تزکیه، تهذیب و جهاد اکبر) می‌تواند وظیفه‌ی اخلاقی را از سطح الزام صوری به تعهد وجودی ارتقا دهد. بر این اساس، الگوی پیشنهادی با تلفیق عقلانیت، معنویت و عاملیت اخلاقی، افق تازه‌ای برای بازسازیِ نظری و تربیتیِ اخلاق اسلامی گشوده و می‌تواند زمینه‌ی تقویت سرمایه‌ی معنوی و پرورش انسانِ خودآگاه، مسئول و فضیلت‌مدار را فراهم سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
آلبویه، علیرضا؛ و حیدری، حلیمهخاتون. (۱۴۰۳).«قرآن و معرفت‌بخشی اخلاقی». تأملات اخلاقی، سال پنجم، شماره۴، صص126103.
اصفهانی، محمد نصر. (۱۳۸۷). «مبانی اخلاقی علّامه طباطبایی(ره)». مطالعات اخلاق کاربردی. سال چهارم، شماره یازدهم، صص ۱۳۷۱۱۱.
باغگلی، حسین؛ غنوی، امیر. (۱۳۹۸). «نقد نظریه تربیت اسلامی "نگاهی دوباره به تربیت اسلامی" در بوته نقد». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال بیست‌وهفتم، شماره چهل‌وسوم، صص ۵۲۶.
پیری، علی؛ ایسماعیلوف، فرمان. (۱۳۹۰). «بررسی تطبیقی رابطه نفس و بدن در نظام فلسفی ملاصدرا و برگسون». انسان‌پژوهی دینی. سال هشتم، شماره بیست‌وششم، صص ۱۰۳۱۱۸.
ترکمانی، حسینعلی؛ بیگدلی، رمضانعلی. (۱۳۹۴). «معناشناسی تزکیه در قرآن کریم با رویکردی بر مؤلفه‌های تربیتی». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث. سال اول، شماره اول، صص ۱۰۹۱۲۴.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۸). ترجمه‌ی تفسیر المیزان (جلد ۲۰). مترجم: محمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
دادگر، همایون؛ مرزوقی، رحمت‌الله؛ براهویی، فریده. (۱۳۹۴). «رویکردی به تربیت نفس از دیدگاه متون اسلامی». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال بیست‌وسوم، شماره بیست‌وششم، صص ۹۳۶.
دانش‌نهاد، محمد؛ وکیلی، محمدحسن. (۱۳۹۹). «راهکارهای اصلاح درون در اخلاق توحیدی». اخلاق وحیانی. سال دهم، شماره اول، صص ۳۷۵۹.
ساری‌عارفی، معصومه سادات؛ مسعودی، جهانگیر. (۱۳۹۷). «تبیین نقش نیت در ارزش اخلاقی از منظر ملاصدرا». پژوهش‌های فلسفیکلامی. سال بیستم، شماره چهارم، صص ۹۲۱۱۰.
سپهری، خدیجه. (۱۴۰۲). «جایگاه حسن فعلی و حسن فاعلی در ارزشمندی اخلاقی افعال از منظر آیت‌الله مصباح یزدی». معرفت اخلاقی. سال چهاردهم، شماره اول، صص ۱۰۹۱۲۷.
سرشار، مونا. (۱۳۸۹). «رویکردی زنانه به اخلاق آموزشی (نل نودینگر و نظریه‌ی غم‌خواری)». روان‌شناسی فرهنگی زن. سال اول، شماره چهارم، صص ۵۱۳.
سیدرضا دولابی، ملیحه‌السادات؛ سعیدی حسینی، معصومه‌السادات. (۱۴۰۳). «تحلیل محتوای مفهوم تقوا در قرآن کریم با تأکید بر راهکارهای عملی در فرآیند خودسازی و مدیریت نفس». پژوهش دینی. سال بیست‌وچهارم، شماره چهل‌ونهم، ص ۱۸۱-۲۰۳.
صادقی ارزگانی، محمدامین. (۱۴۰۰). تهذیب نفس در دانشنامه امام خمینی (جلد ۳، صص ۶۰۰۶۰۸). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۵). اصول فلسفه و روش رئالیسم (جلد دوم، مقاله ششم). مقدمه و پاورقی: مرتضی مطهری. تهران: صدرا.
فلاح، محمدجواد. (۱۴۰۲). «تحلیلی بر هویت معرفتی دانش اخلاق کاربردی اسلامی». تأملات اخلاقی، سال چهارم، شماره۳، صص۴۵۶۲.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۳۷۳). الصافی فی تفسیر القرآن (جلد ۳). تصحیح: حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر. بازیابی شده از: http://noo.rs/S46lr
کانت، امانوئل. (۱۳۹۷). بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق (گفتاری در حکمت کردار). ترجمه‌ی حمید عنایت و علی قیصری. تهران: خوارزمی.
کلبادی‌نژاد، علیرضا؛ قدیری جاوید، لیلا. (۱۳۹۵). «بررسی دیدگاه علامه طباطبایی (ره) درباره معرفت نفس و رابطه آن با تهذیب و اخلاق».  اندیشه علامه طباطبایی. سال سوم، شماره پنجم، صص ۱۲۹۱۵۰.
محمدی آشنانی، علی؛ سجادی جزی، سید احمد. (۱۴۰۱). «بررسی تحلیلی مؤلفه‌های خودشناسی قرآنی و کاربست آن در پرورش و تکامل انسان در تفسیر مخزن‌العرفان بانو امین».  قرآن، فرهنگ و تمدن. سال سوم، شماره دوم، صص ۸۲۱۰۳.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۲). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: مؤسسه انتشارات صدرا.
میرزایی، محمدعلی؛ وطن‌دوست، محمدعلی؛ رجب‌زاده، صفدر. (۱۴۰۰). «تحلیل مفهوم شناختی و وجودشناختی "نیت" بر اساس آموزه‌های دینی و مبانی حکمت متعالیه». فصلنامه کلام اسلامی. سال سی‌ام، شماره ۱۱۷، صص ۸۵۱۰۸.
وجدانی، فاطمه؛ ایمانی، محسن؛ اکبریان، رضا؛ صادق‌زاده قمصری، علیرضا. (۱۳۹۱). «پایه‌های فطری اخلاق در نظریه علامه طباطبایی (ره) و اصول تربیتی مبتنی بر آن». پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی. سال بیستم، شماره پانزدهم، ص 9-۲۸.
وکیل، فاطمه؛ بناهان، مریم؛ ستاری، علی؛ و وجدانی، فاطمه. (۱۴۰۳). «تربیت اخلاقی مبتنی بر هویت اخلاقی یک‌پارچه: پلی میان نظر و عمل اخلاقی». تأملات اخلاقی، سال پنجم، شماره ۱، صص ۹۹۱۲۹.
هاشمی، سید جلال؛ پاک‌سرشت، محمدجعفر؛ صفایی مقدم، مسعود؛ سپاسی، حسین؛ مهرعلیزاده، یدالله. (۱۳۸۹). «تعلیم و تربیت در راستای همزیستی مسالمت‌آمیز عادلانه: بررسی هدفی تربیتی». علوم تربیتی. سال هفدهم، شماره اول، ص ۱-۲۶.
هیوم، دیوید. (۱۴۰۲). رساله‌ای درباره طبیعت انسان. ترجمه‌ی انسیه گویا. تهران: نی.
Alexander, L., & Moore, M. (2024). Deontological ethics. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2024 Edition). Metaphysics Research Lab, Stanford University. Retrieved on 1 July 2025 from: https://plato.stanford.edu/archives/win2024/entries/ethics-deontological/
Darwall, S. (1997). “Learning from Frankena: A philosophical remembrance”. Ethics. 107(4), 685–705. Retrieved on 1 July 2025 from: https://public.websites.umich.edu/~sdarwall/Learning%20from%20Frankena.pdf
Fischer, J. M., & Ravizza, M. (2000). “Review: Précis of Responsibility and Control: A Theory of Moral Responsibility [Review of the book Responsibility and Control: A Theory of Moral Responsibility, by J. M. Fischer & M. Ravizza]”. Philosophy and Phenomenological Research. 61(2), 441–445. Retrieved on 1 July 2025 from: https://doi.org/10.2307/2653660
Harris, G. W. (2003). “Review of Ideal Code, Real World (by Brad Hooker)”. Ethics. 113(4), 882–885. Retrieved on 1 July 2025 from: https://doi.org/10.1086/374011
Hursthouse, R., & Pettigrove, G. (2023). Virtue ethics. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2023 Edition). Stanford University. Retrieved on 1 July 2025 from: https://plato.stanford.edu/archives/fall2023/entries/ethics-virtue
Jubilee Centre for Character and Virtues. (2017). A Framework for Character Education in Schools (Revised ed.). Jubilee Centre, University of Birmingham. Retrieved on 1 July 2025 from: https://www.jubileecentre.ac.uk/character-education/framework
Kristjánsson, K. (2015). Aristotelian character education. London: Routledge. Retrieved on 1 July 2025 from: https://doi.org/10.4324/9781315752747
Lenman, J. (2000). “Consequentialism and cluelessness”. Philosophy and Public Affairs. 29(4), 342–370. Retrieved on 1 July 2025 from: https://doi.org/10.1111/j.1088-4963.2000.00342.x
McNaughton, D., & Rawling, P. (2007). “Deontology”. In D. Copp (Ed.), The Oxford Handbook of Ethical Theory (pp. 426–461). Oxford: Oxford University Press. Retrieved on 1 July 2025 from: http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/6575/1/152.pdf
Palese, E. (2013). “Zygmunt Bauman: Individual and society in the liquid modernity”. SpringerPlus. 2(1), 191. Retrieved on 1 July 2025 from:  https://doi.org/10.1186/2193-1801-2-191
Pigden, C. R. (1990). “Ought-implies-can: Erasmus, Luther and R. M. Hare”. Sophia. 29(1), 2–30. Retrieved on 1 July 2025 from: https://doi.org/10.1007/BF02782712
Ridge, M., & McKeever, S. (2007). “[Review of Ethics without Principles, by J. Dancy]”. The Philosophical Review. 116(1), 124–128. Retrieved on 1 July 2025 from: http://www.jstor.org/stable/20446943
Scheffler, S. (Ed.). (1988). Consequentialism and its critics. Oxford: Oxford University Press. Retrieved on 1 July 2025 from: https://archive.org/details/consequentialism0000unse_j1w0
Singer, P. (1972). “Famine, affluence, and morality”. Philosophy & Public Affairs. 1(3), 229–243. Retrieved on 1 July 2025 from: https://www.jstor.org/stable/2265052
Sinnott-Armstrong, W. (2023). Consequentialism. In E. N. Zalta & U. Nodelman (Eds.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2023 Edition). Stanford University. Retrieved on 1 July 2025 from: https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/consequentialism
Skelton, A. (2022). William David Ross. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2022 Edition). Stanford University. Retrieved on 1 July 2025 from: https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/william-david-ross
Sreenivasan, G. (2002). “Errors about errors: Virtue theory and trait attribution”. Mind. 111(441), 47–68. Retrieved on 1 July 2025 from: https://doi.org/10.1093/mind/111.441.47
Varghese, B. P. (2014). “Do Metaphysical Beliefs Manipulate Moral Competency? A Study in the Context of Cultural Diversities, Involving Global Population”. International Journal of Scientific Research in Knowledge. 2(7): 328–339. Retrieved on 1 July 2025 from: https://ssrn.com/abstract=2459324.

  • تاریخ دریافت 12 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 10 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 27 آبان 1404