Ethical Reflections

Ethical Reflections

The Functions of Reason in Islamic Jurisprudence and Ethics

Document Type : Original Article

Authors
Javad Gholamrezaei 1
Zainab Soltani 2
Ali Rajabzadeh 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
2 PhD student in Islamic Philosophy and Theology, Imam Sadeq University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor of political science, Department of Islamic Studies, Theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba'i University
10.30470/er.2024.1987926.1188
Abstract
There are different approaches in Islamic ethics, one of which deals with the ethics of narrations (of hadiths); the latter itself follows two approaches: narrating moral hadiths and the jurisprudence of ethics. The jurisprudence of ethics uses the methodology of inferencing to discuss analyze and the problems and basics of ethical concepts and propositions. The presence of reason in jurisprudence and ethics takes place in two forms: instrumental (reason as a means of argument) and sourceful (reason as the source of argument); the instrumental reason deals with the analysis of moral narrative (hadith) texts, and the sourceful reason is considered as a source on par with narration in the jurisprudence of ethics. The precise explanation of the presence of this reason and its functions in the jurisprudence of ethics is one of the essential issues of this discipline which the present study has investigated, using a descriptive-analytical method of research. The results indicate that the sourceful reason in the jurisprudence of ethics is mostly about the basics and generalities of ethics as well as about sub-issues. The author explains the way in which the sourceful reason is used in the jurisprudence of ethics to the researchers of this field; in addition to explaining the functions of this reason, examples of its use in the jurisprudence of ethics are presented. Some functions of the sourceful reason in the jurisprudence of ethics are as follows: perception of moral principles and generalities, correcting errors caused by misunderstanding of ethical knowledge, stating the branches and examples of ethical rules, determining rules in the absence of moral texts, coordinating and regulating jurisprudence and ethics.
Keywords
Intellect
morality
rationality
moral ruling
jurisprudence and ethics

Subjects

Article Title Persian

کارکردهای عقل در فقه الاخلاق اسلامی

Authors Persian

جواد غلامرضائی 1
زینب سلطانی 2
علی رجب زاده 3
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الیهات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پردیس خواهران، تهران ایران.
3 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الیهات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
Abstract Persian

تحلیل کارکردهای عقل در اخلاق اسلامی و رویکرد فقه اخلاقی این علم سبب رشد و تعالی اخلاق اسلامی می‎گردد. کارکردهای عقل در علم اخلاق اسلامی گاهی به نحو ابزاری است که در منابع نقلی کاربرد دارد و گاهی نیز به نحو مستقل است که از حکم عقل مستقل برای بهره­مندی در احکام و مباحث کلان علم اخلاق استفاده می‎شود. توجه به این نوع از کارکردهای عقل زمینهٔ عمق‌بخشی به مفاهیم و گزاره‎های اخلاقی را فراهم خواهد کرد. هدف پژوهش پیش‌رو ضرورت نحوهٔ به‌کارگیری عقل در اخلاق اسلامی به نحو مستقل است. برای رسیدن به این هدف از روش توصیفی ـ تحلیلی بهره گرفته شده است. به همین جهت به تحلیل نقش­های مختلف عقل مستقل در تعیین احکام اخلاقی و همچنین به نقش عقل مستقل در مسائل کلان اخلاق و تنسیق آن اشاره شده و نمونه‌هایی از به ‌کارگیری آن نیز در علم اخلاق اسلامی ارائه شده است که برخی از نتایج کارکرد عقل مستقل در اخلاق اسلامی بدین شرح است: کشف علل و حِکَم احکام اخلاقی، کشف قواعد عام اخلاقی به منظور کشف احکام موارد جزئی، تحلیل موضوعات احکام اخلاقی و تشخیص مصادیق موضوعات اخلاقی، مشارکت در تنسیق علم اخلاق،تعیین حکم اخلاقی در موارد خلاء حکم.

Keywords Persian

عقل
اخلاق
عقل‎مستقل
حکم اخلاقی
تنسیق اخلاق
قرآن کریم
ابوالقاسم زاده، مجید. (1398ش). «مبناگرایی در اخلاق از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی». اخلاق وحیانی. 1 (17): 6- 26.
 انصارى، مرتضى بن محمد امین. (1426ق). الفوائد الأصولیة. تهران: شمس تبریزی، چاپ اول.
  بجنوردی، حسن. (۱۳۷۹ش). منتهی الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره). مؤسسه چاپ و نشر عروج، چاپ اول.
بصرى معتزلى، ابوالحسین. (بى‌تا). المعتمد فى اصول الفقه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
جمعی از نویسندگان. (1385ش). کتابشناخت اخلاق اسلامى (گزارش تحلیلى میراث مکاتب اخلاق اسلامى). قم: دفتر تبلیغات اسلامى، معاونت پژوهشى، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله. (1386ش). انتظار بشر از دین. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ‎چهارم.
جوادی آملی، عبدالله. (1377ش). فلسفه حقوق بشر. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1381ش). دین شناسی. قم: اسراء، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله (1391ش). شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (10 دی 1398ش). درس تفسیر قرآن کریم مسجد اعظم قم. وب سایت مدرسه فقاهت، بازیابی شده در10 دی 1398 از:  https://www.eshia.ir
حائری یزدی، مهدی. (1384ش). کاوش‌های عقل نظری، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
رشاد، علی‌اکبر. (1385ش). «گسترة کارکرد و کاربرد عقل در تفهم و تحقق دین». مجله فقه و حقوق. (8).
شیرازی، صدر الدین محمّد، (ملّا صدرا). (1382ش). الحکمة المتعالیة فى الأسفار الأربعة. تصحیح: رضا اکبریان. تهران: بنیاد حکمت اسلامى صدرا.
طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم.
عالم‎زاده نوری، محمد (1400ش). فقه اخلاق. (درآمدی بر دانش اخلاق اجتهادی و استنباطی)، قم: خُلق، چاپ اول.
غلامرضائی، جواد. (1400ش). «اکتساب فضائل و اجتناب رذائل اخلاقی از دیدگاه فقه». هاد. 2 (2): 131-111.
غلامرضائی، جواد؛ اعرافی، علیرضا؛ سلطانی، سیده زینب. (1402ش). «تاثیر متقابل فقه و اخلاق درراستای تاسیس دانش فقه اخلاق». اخلاق وحیانی. 13 (26): 151-184.
قماشی، سعید. (1380ش). «زمینه‎های بهره‎گیری از عقل در فقه شیعه». رواق اندیشه (4).
قماشی، سعید. (1386ش). جایگاه عقل در استنباط احکام، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
کاپلستون، فردریک چالز (1393). تاریخ فلسفه. مترجم: سید جلال الدین مجتبوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
محقق داماد، سید مصطفى (1381ش). مباحثى از اصول فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، چاپ دهم.
مصباح یزدی، محمد تقی. (1381ش). فلسفه اخلاق. تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، قم: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول. 
مصباح‎یزدی، محمدتقی. (1391). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ره، چاپ اول.
مظاهری سیف، حمیدرضا. (1383ش). جای خالی فقه الاخلاق. مجله کتاب نقد. (33).
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (۱۳۶۳ش). قوانین الاصول، تهران: مکتبه علمیه اسلامیه.
وحید بهبهانى، محمد باقر بن محمد اکمل. (1415ق). الفوائد الحائریة. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول.
ولائى، عیسى. (1384ش). فرهنگ تشریحى اصطلاحات اصول. تهران: نشر نى، چاپ چهارم.

  • Receive Date 20 January 2023
  • Revise Date 18 September 2023
  • Accept Date 17 May 2024