Ethical Reflections

Ethical Reflections

Rethinking the Furuʿ al-Dīn: Ethical Principles as Practical Principles of Islam

Document Type : Original Article

Authors
Ali Vakili 1
Hossein Atrak 2
1 Ph.D in Islamic Philosophy and Theology, Department of Philosophy, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
2 Associate professor, Department of Philosophy, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran
10.30470/er.2025.2045780.1381
Abstract
The commonly accepted classification of Furuʿ al-Din (the Branches of Religion) in contemporary Shiite thought, as formulated by later Shiite scholars, consists predominantly of devotional obligations and leaves little room for fundamental ethical principles. This is despite the fact that many ethical values, grounded in unequivocal Qur'anic injunctions and authoritative traditions (hadith), possess a binding normative character and are intended to play a foundational role in the realization of faith and religious commitment. Employing a descriptive–analytical method, this study reexamines the concept of Furuʿ al-Din through a semantic analysis of the term and an investigation of its historical development in Imamī theological and jurisprudential literature. It argues that ethical principles such as justice, truthfulness, and birr (righteousness or benevolence), by virtue of their obligatory nature and their constitutive role in the normative structure of Islamic law, are conceptually capable of being recognized alongside devotional obligations as integral components of the practical foundations of Islam. An examination of the Qur'anic and hadith-based foundations of ethical obligation, together with an analysis of the conceptual implications of this approach, demonstrates that incorporating ethical principles into the framework of Furuʿ al-Din not only restores the intrinsic relationship between worship and morality but also transforms the structure of the Sharīʿa from a predominantly ritual-centered framework into an integrated devotional–ethical system, thereby offering a more comprehensive understanding of Islamic religious practice. The study ultimately seeks to establish a theoretical basis for developing a more inclusive classification of the practical foundations of Islam that combines devotional obligations with fundamental ethical virtues.
Keywords
Furuʿ al-Din
Islamic Ethics
Justice
Truthfulness
Birr (Benevolence)
Subjects

Article Title Persian

بازاندیشی در فروع دین: اصول اخلاقی به مثابه اصول عملی دین اسلام

Authors Persian

علی وکیلی 1
حسین اترک 2
1 دانش آموخته دکترای فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
2 دانشیار گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
Abstract Persian

این پژوهش درصدد است با بازنگری در فروع دین اسلام، فهرستی جدید مشتمل بر مهمترین اصول اخلاقی دین اسلام را ارائه کند. فهرست رایج از فروع دین اسلام که توسط علمای شیعه متأخر تعیین شده است، فهرستی غالباً عبادی است که اصول اخلاقی در آن جایی ندارند؛ این درحالی است ‌که بسیاری از اصول اخلاقی به شهادت آیات قرآنی و روایات، تکالیفی واجب و ضروری هستند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه‌ی معناشناسی اصطلاح «فروع دین» و بازخوانی تطور تاریخی آن در آثار کلامی و فقهی امامیه، استدلال می‌کند که اصول اخلاقی همچون عدالت، صداقت و برّ (نیکوکاری) به دلیل وجوب و ماهیت تکلیف‌آورشان در کنار فروع عبادی در زمره‌ی «اصول عملی دین اسلام» هستند. تحلیل مبانی قرآنی و رواییِ الزام اخلاقی و بررسی پیامدهای مفهومی این تلقی نشان می‌دهد که گنجاندن اخلاق در منظومه‌ی فروع دین، نه‌تنها پیوند میان عبادت و اخلاق را بازسازی می‌کند، بلکه ساختار شریعت را از الگوی صرفاً عبادی به الگوی عبادی-اخلاقی فراتر برده و تصویر جامع‌تری از عمل دینی ارائه می‌کند. هدف پژوهش، گشودن امکان نظری برای تدوین فهرستی تلفیقی از احکام عبادی و اصول اخلاقی است که بتواند الگوی سنجیده‌تری از «اصول عملی بنیادین» در اسلام به دست دهد.

Keywords Persian

شیعه
فروع دین
اخلاق
عدالت
صداقت
برّ
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید (۱۳۷۸). شرح نهج‌البلاغه. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1418ق). الهدایه (فی الاصول و الفروع). قم: موسسه امام هادی علیه السلام.
ابن حنبل، احمد بن محمد. (1428ق). عقائد السلف. قاهره: دارالسلام.
ابن منظور. (1414ق).  لسان العرب. بیروت: دار صادر. چاپ سوم.
ابو الصلاح حلبی، تقی بن نجم. (بی‌تا). الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبه الامام الامیر المومنین علی (ع) العامه.
ابو شباب، احمد عوض. (1426ق). الخوارج تاریخهم، فرقهم و عقئدهم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
بحرالعلوم، محمد مهدی بن مرتضی. (1385). مصابیح الاحکام. قم: میثم التمار.
بهبهانی، محمد باقر بن محمد اکل. (1378). الرسائل الفقهیه. قم: موسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی.
تفازانی، مسعود بن عمر. (1421ق). شرح العقائد النسفیه و معه العقائد النسفیه. قاهره: المکتبه الأزهریه للتراث.
تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد. (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار کتاب الاسلامی. چاپ دوم.
خلیل بن احمد. (1409ق). کتاب العین. قم: موسسه دار الهجره.
خمینی، روح الله. (1381). توضیح المسائل (امام و مراجع). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی. چاپ هشتم.
خواجوئی، اسماعیل بن محمد حسین. (1411ق). الرسائل الفقهیه. قم: دارالکتاب الاسلامی.
خواجه نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد. (1413ق). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه. چاپ اول.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد بن مفضل. (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. قم: دفتر نشر الکتاب. چاپ دوم.
رسی، قاسم بن ابراهیم. (1422ق). مجموع کتب و رسائل قاسم بن ابراهیم الرسی. به تحقیق مجد الدین مویدی. صنعاء: موسسه الامام زید بن علی. چاپ اول.
سالار دیلمی، حمزه بن عبد العزیز. (1404ق). المراسم فی الفقه الامامی. قم: منشورات الحرمین. چاپ اول.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1387). دانشنامه کلام اسلامی. قم: موسسه امام صادق علیه اسلام.
طباطبایی، محمد حسین. (1378). تفسیر المیزان (ترجمه). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر نشر اسلامی. چاپ یازدهم.
طبرسی، حسن بن فضل. (1370). مکارم الاخلاق. قم: الشریف الرضی.
طبری، محمد بن جریر. (1879م). تاریخ الامم و الملوک. لیدن: بریل.
طوسی، محمد بن حسن (1414ق). رسائل شیخ طوسی. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم. موسسه النشر الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1347). الجمل و العقود. مشهد: دانشگاه مشهد.
غزالی، ابوحامد. (بی‌تا). احیاء علوم الدین. قم: دار کتاب العربی.
فیومی، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: موسسه دارالهجره. چاپ دوم.
قاضی عبد الجبار بن احمد. (1422ق). شرح اصول خمسه. بیروت: دار احیاء تراث العربی.
قزوینی، علی بن اسماعیل، (1424ق). ینابیع الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام، قم: جامعه المدرسین فی حوزه العلیمه بقم.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی. تهران. دار کتب الاسلامیه.
لیسی واسطی، علی بن محمد. (1376). عیون الحکم و المواعظ. قم: موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی. (1403ق). بحارالانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محبوبی، رضا. (1394). ساحت مقیاس (بومی) برای سنجش دینداری، مدیریت در دانشگاه اسلامی، سال چهارم، شماره یک، بهار و تابستان 1394.
مطهری، مرتصی. (1389). مجموعه آثار. تهران: صدرا. چاپ هفتم.
مغنیه، محمد جواد. (1414ق). الجوامع و الفوارق. بیروت: موسسه عزالدین.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد. (1377). الحاشیه علی الهیات شرح جدید للتجرید. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
موسوی روضاتی، احمد. (1432ق). اجماعات فقهاء الامامیه. بیروت: موسسه العلمی للمطبوعات. چاپ اول.
موسوی زنجانی، ابراهیم. (1413ق). عقائد الامامیه الإثنی عشریه. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات. چاپ سوم.
النسائی، أبو عبد الرحمن أحمد بن شعیب بن علی الخراسانی. (1406ق). السنن الصغرى للنسائی. حلب: مکتبه المطبوعات الاسلامیه. چاپ دوم.
بی نام. «نظرسنجی از مردم تهران درباره دروغ». بازیابی شده در 10 مرداد 1404 از سایت روزنامه همشهری به آدرس:   https://www.hamshahrionline.ir/news/26043
بی نام. «وضعیت اخلاقی و مشکلات جامعه ایران»، بازیابی شده در 10 مرداد 1404 از سایت مرکز رصد فرهنگی کشور به آدرس:   https://ircud.ir/fa/content/283705
بی نام. «آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران سال 1374». بازیابی شده در 10 مرداد 1404 از سایت مرکز رصد فرهنگی کشور به آدرس:   https://ircud.ir/fa/content/283704

  • Receive Date 14 November 2024
  • Revise Date 07 January 2025
  • Accept Date 24 February 2025