Ethical Reflections

Ethical Reflections

Analyzing the Three Dimensions of the “Responsibility Gap” in Artificial Intelligence: An Ethical Approach

Document Type : Original Article

Authors
Reza Jafari 1
Mohammad Javad Fallah 2
1 Ph.D. Student in Teaching Islamic Ethics, Islamic Ma’arif University, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Ethics, Islamic Ma’arif University, Qom, Iran.
10.30470/er.2026.2080704.1504
Abstract
The question of responsibility in the age of artificial intelligence has become one of the central issues in the philosophy of technology and applied ethics. The increasing autonomy and complexity of intelligent systems have transformed the relationship between humans and machines, turning the concept of the “responsibility gap” into a major challenge in this field. Adopting an analytical-conceptual approach, this research revisits the theoretical and logical foundations of this concept and demonstrates that the responsibility gap, contrary to common perception, is not a simple and unified phenomenon. Rather, it is the result of conceptual conflation and the formation of three distinct discontinuities: the technical-metaphysical gap, which relates to the issue of agency and control; the organizational-structural gap, which arises from the unfair distribution of responsibility among institutions and individuals; and the epistemic gap, which is associated with the ambiguity and lack of transparency in the processes of learning systems. The research findings indicate that moving beyond the search for a single solution and shifting toward multi-level and integrative approaches is a necessary condition for solving the challenge of responsibility in intelligent systems.
Keywords
Artificial Intelligence Ethics
Responsibility Gap
Moral Responsibility
Accountability
Moral Agency
Epistemic Gap
Subjects

Article Title Persian

تحلیل ابعاد سه‌گانه «شکاف مسئولیت» در هوش مصنوعی با رویکرد اخلاقی

Authors Persian

رضا جعفری 1
محمد جواد فلاح 2
1 دانشجوی دکتری مدرسی اخلاق اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
2 دانشیار گروه اخلاق، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
Abstract Persian

پرسش از مسئولیت در عصر هوش مصنوعی به یکی از مسائل اصلی در فلسفۀ فناوری و اخلاق کاربردی تبدیل شده است. افزایش خودمختاری و پیچیدگی سامانه‌های هوشمند، رابطۀ میان انسان و ماشین را تغییر داده و مفهوم «شکاف مسئولیت» را به چالش مهمی در این حوزه بدل کرده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی–مفهومی، به بازنگری در مبانی نظری و منطقی این مفهوم می‌پردازد و نشان می‌دهد که شکاف مسئولیت، برخلاف تصور رایج، پدیده‌ای بسیط و واحد نیست، بلکه حاصل خلط مفهومی و شکل‌گیری سه گسست متمایز است: شکاف فنی–متافیزیکی که به موضوع عاملیت و کنترل مربوط می‌شود، شکاف سازمانی–ساختاری که از توزیع ناعادلانۀ مسئولیت در میان نهادها و افراد ناشی می‌شود و شکاف معرفتی که با ابهام و نبود شفافیت در فرایندهای سامانه‌های یادگیرنده ارتباط دارد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عبور از جست‌وجوی یک راه‌حل واحد و حرکت به سوی رویکردهای چندسطحی و ترکیبی، شرط لازم برای حل چالش مسئولیت در سامانه‌های هوشمند است.

Keywords Persian

اخلاق هوش مصنوعی
شکاف مسئولیت
مسئولیت اخلاقی
پاسخگویی
عاملیت اخلاقی
شکاف معرفتی
حسینی عاملی، محمدجواد. (۱۴۱۹). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (موسسه النشر الاسلامی)، چاپ اول.
خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۱۸). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی، چاپ اول.
دانش، جواد. (۱۳۹۷). مسئولیت اخلاقی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
صاحب جواهر، محمدحسن. (۱۳۶۷). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
صادقی، محمدهادی؛ میرزایی، محمد. (۱۳۹۸). «ماهیت رابطه استناد و معیار احراز آن». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۱۱(۲۱): ۱۶۷-۱۹۴.
علیدوست، ابوالقاسم؛ بای، حسینعلی. (۱۳۹۱). «معیار ضمان». فقه اهل بیت، ۱۸(۷۰): ۴۸-۱۰۵.
فخرالمحققین، محمد بن حسن. (۱۳۸۷). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان، چاپ اول.
قربانیان، صالح. (۱۳۹۹). «عاملیت اخلاقی در مصنوعات هوشمند (ربات‌ها)». تأملات اخلاقی، ۱(۱): ۱۱-۳۲.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۳). فلسفه اخلاق. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چاپ اول.
میرزامحمدی، عبدالرئوف؛ تقوی، مصطفی. (۱۴۰۴). «اخلاق فناوری: ارزیابی انتقادی مناقشه میان دیوید مورو و ژوزف سی. پیت دربارۀ ارزش‌باری فناوری و مسئولیت اخلاقی». تأملات اخلاقی، ۶(۲): ۹۳-۱۱۴.
Bandura, A. (1999). "Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities". Personality and Social Psychology Review, 3(3): 193-209.
Bryson, J. J. (2018). "Patiency Is Not a Virtue: The Design of Intelligent Systems and Systems of Ethics". Ethics and Information Technology, 20(1): 15–26.
Busuioc, M. (2021). "Accountable Artificial Intelligence: Holding Algorithms to Account". Public Administration Review, 81(5): 825–836.
Cañas, J. J. (2022). "AI and Ethics When Human Beings Collaborate with AI Agents". Frontiers in Psychology, 13: 836650.
Coeckelbergh, M. (2020). "Artificial Intelligence, Responsibility Attribution, and a Relational Justification of Explainability". Science and Engineering Ethics, 26: 2051–2068.
Da Silva, M. (2024). "Responsibility Gaps". Philosophy Compass, e70002.
Dastani, M.; Yazdanpanah, V. (2023). "Responsibility of AI Systems". AI & Society, 38(3): 859–872.
Elish, M. C. (2019). "Moral Crumple Zones: Cautionary Tales in Human-Robot Interaction". Engaging Science, Technology, and Society, 5: 40–60.
Floridi, L.; Sanders, J. W. (2004). "On the Morality of Artificial Agents". Minds and Machines, 14(3): 349–379.
Fritz, A.; Brandt, W.; Gimpel, H.; Bayer, S. (2020). "Moral Agency Without Responsibility? Analysis of Three Ethical Models of Human-Computer Interaction in Times of Artificial Intelligence (AI)". Ethics and Information Technology, 22(1): 35–48.
Gunkel, D. J. (2017). "Mind the Gap: Responsible Robotics and the Problem of Responsibility". Ethics and Information Technology, 22(4): 307–320.
Johnson, D. G.; Verdicchio, M. (2018). "AI, Agency and Responsibility: The VW Fraud Case and Beyond". AI & Society, 33(4): 517–526.
Kaplan, A.; Haenlein, M. (2019). "Siri, Siri, in My Hand: Who’s the Fairest in the Land? On the Interpretations, Illustrations, and Implications of Artificial Intelligence". Business Horizons, 62(1): 15–25.
Khomkhunsorn, T. (2025). "Meaningful Human Control and Responsibility Gaps in AI: No Culpability Gap, but Accountability and Active Responsibility Gap". Journal of Integrative and Innovative Humanities, 5(1): 35–57.
Kiener, M. (2022). "Can We Bridge AI’s Responsibility Gap at Will?". Ethical Theory and Moral Practice, 25: 575–593.
Königs, P. (2022). "Artificial Intelligence and Responsibility Gaps: What Is the Problem?". Ethics and Information Technology, 24(3): 1–11.
Kurzweil, R. (2005). The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology. Viking.
Lancaster, C. M. et-al. (2024). "“It’s Everybody’s Role to Speak Up... But Not Everyone Will”: Understanding AI Professionals’ Perceptions of Accountability for AI Bias Mitigation". ACM Journal on Responsible Computing, 1(1): 1–30.
LeCun, Y.; Bengio, Y.; Hinton, G. (2015). "Deep Learning". Nature, 521(7553): 436–444.
Matthias, A. (2004). "The Responsibility Gap: Ascribing Responsibility for the Actions of Learning Automata". Ethics and Information Technology, 6(3): 175–183.
McGraw, D. (2020). "Ethical Responsibility in the Design of Artificial Intelligence (AI) Systems". The Journal of Philosophy, Science & Law, 20: 1–18.
Novelli, C.; Taddeo, M.; Floridi, L. (2023). "Accountability in Artificial Intelligence: What It Is and How It Works". AI & Society.
Oimann, A.-K.; Tollon, F. (2025). "Responsibility Gaps and Technology: Old Wine in New Bottles?". Journal of Applied Philosophy, 42(1): 1–22.
Russell, S. J.; Norvig, P. (2010). Artificial Intelligence: A Modern Approach (3rd Ed.). Prentice Hall.
Santoni de Sio, F.; Mecacci, G. (2021). "Four Responsibility Gaps with Artificial Intelligence: Why They Matter and How to Address Them". Philosophy & Technology, 34: 1057–1084.
Sparrow, R. (2007). "Killer Robots". Journal of Applied Philosophy, 24(1): 62–79.
Stahl, B. C. (2023). "Embedding Responsibility in Intelligent Systems: From AI Ethics to Responsible AI Ecosystems". Ethics and Information Technology, 25(3): 1–17.
Tigard, D. W. (2021). "There Is No Techno-Responsibility Gap". Philosophy & Technology, 33(3): 589–607.
Veluwenkamp, H. (2025). "What Responsibility Gaps Are and What They Should Be". Ethics and Information Technology, 27(14).
Verbeek, P.-P. (2015). "Beyond Interaction: A Short Introduction to Mediation Theory". Interactions, 22(3): 26–31.

  • Receive Date 12 December 2025
  • Revise Date 19 February 2026
  • Accept Date 03 May 2026