Ethical Reflections

Ethical Reflections

Care Ethics and Rumi’s Moral System: A Comparative Reading in Light of Feminine and Maternal Elements

Document Type : Original Article

Authors
Atefeh Ranjbardarestani 1
Seyyed Mohammad Ali Dibaji 2
1 Ph.D. Student in Islamic Philosophy and Theology, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Islamic Studies, University of Tehran (Farabi Campus, Qom), Tehran, Iran
2 Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology, University of Tehran (Farabi Campus), Qom, Iran
10.30470/er.2026.2078379.1493
Abstract
This interdisciplinary study in the field of literature and the humanities presents a comparative examination of the ethics of care and Rumi’s moral system. The aim is to test the hypothesis that the “feminine” and “maternal” elements emphasized in the ethics of care—such as emotional sensitivity, empathy, and the valuing of human relationships—can also be attributed to Rumi’s ethical thought. The research method is a qualitative content analysis of Rumi’s works, focusing on both his poetry and prose, and a conceptual comparison with the theoretical foundations of the ethics of care in contemporary moral philosophy. The analysis reveals similarities such as a tendency to avoid rigid moral rules, a prioritization of lived experience, and an emphasis on emotional bonds. Moreover, Rumi’s ambivalent discourse on women—ranging from praise to critique—is interpreted either as a distinction between personal belief and the social norms of his time, or as a reflection of the symbolic necessities of literary expression. The findings indicate that despite the patriarchal context of Rumi’s era, his moral system at its core resonates with the feminine and maternal values of the ethics of care and shows potential for dialogue with modern ethical theories. This conclusion highlights not only the spiritual richness of Rumi’s thought but also the possibility of a constructive exchange between mystical tradition and contemporary approaches in the humanities.
Keywords
Rumi
Mysticism
Ethics
Care Ethics
Feminist Perspective
Subjects

Article Title Persian

اخلاق پرواداری و نظام اخلاقی مولوی: خوانشی تطبیقی در پرتو عناصر زنانه و مادرانه

Authors Persian

عاطفه رنجبر دارستانی 1
سید محمد علی دیباجی 2
1 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران (پردیس فارابی قم)، قم، ایران،
2 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات دانشگاه تهران (پردیس فارابی)، دانشگاه تهران (پردیس فارابی قم)، قم، ایران
Abstract Persian

این پژوهش با رویکردی بین‌رشته‌ای در حوزه ادبیات و علوم انسانی، به بررسی تطبیقی اخلاق پرواداری و نظام اخلاقی مولانا می‌پردازد. هدف، سنجش این فرض است که آیا می‌توان عناصر «زنانه» و «مادرانه» را که در اخلاق پرواداری به‌واسطه تأکید بر احساسات، همدلی و روابط انسانی برجسته‌اند، به اخلاق مولانا نیز نسبت داد. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی آثار مولانا با تکیه بر شواهد شعری و نثری، و مقایسه مفهومی آن با مبانی نظری اخلاق پرواداری در فلسفه اخلاق معاصر است. در این فرایند، شباهت‌هایی چون گریز از قواعد صلب، اولویت‌دادن به تجربه زیسته، و توجه به پیوندهای عاطفی آشکار شد. همچنین، دوگانگی گفتار مولانا درباره زنان—از ستایش تا نکوهش—با فرض تمایز میان باور شخصی و عرف زمانه، یا به‌عنوان بازتاب ضرورت‌های نمادپردازی ادبی، تحلیل گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود بستر مردسالارانه عصر مولانا، نظام اخلاقی او در لایه‌های بنیادین با ارزش‌های زنانه و مادرانه اخلاق پرواداری هم‌راستا است و ظرفیت پیوند با نظریه‌های مدرن اخلاقی را دارد. این نتیجه، نه‌تنها بر غنای معنوی آثار مولانا تأکید می‌کند، بلکه بر امکان گفت‌وگوی سازنده میان سنت عرفانی و رویکردهای معاصر علوم انسانی دلالت دارد.

Keywords Persian

مولوی
عرفان
اخلاق
پرواداری
زنانه نگری
ابوالحسنی نیارکی، فرشته. (1402). «تبیین دگردیسی تاریخی آموزۀ دوستی و محبتِ افلاطونی ‌ـ‌‌ ارسطویی در اندیشۀ فارابی و طوسی (در عرصۀ روابط انسانی)». تاریخ فلسفه، سال سیزدهم، شماره 4، صص. 129-152.
ارجمندی، فرشته؛ کیخای فرزانه، احمدرضا ؛ سالاری، مصطفی. (1402). «تمثیل و نماد دوگانه زن در مثنوی معنوی». فصلنامه علمی عرفان اسلامی، 20:78، صص. 253-275.
امامی، نصرالله. (1388). «زن در مثنوی مولوی». تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادبیات، 1:1، صص. 27-34.
جلالوندی، شهلا؛ مباشری، محبوبه. (1395). «نگاهی بر داستان کنیزک و شاه مثنوی از منظر فمنیستی». ارائه شده در همایش بین المللی جستارهای ادبی، زبان و ارتباطات فرهنگی، صص. 1-17.
جوانمرد، علی. (1397). بررسی اخلاق مراقبتی در مثنوی مولوی. پایان نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی طاهره جعفر قلیان و مشاوره سیده نرگس رضائی، دفاع شده در ماه شهریور.
خدادادی مهاباد، معصومه. (1388). «مستورگان در آثار مولانا». تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 1:2، صص. 77-100.
دارا، مریم. (1386). «زن با دو چهره در آثار مولانا». کتاب ماه ادبیات، 120:6، صص. 97-101.
منصوری، فروغ. (1401). «تمثیل های متناقض نمای زن در لابلای اصول تعلیمی تربیتی مثنوی معنوی». فصلنامه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 14:53، صص. 112-130.
سرامی، قدمعلی. (1398). «نگاه دوگانه به زن». کلیپ سخنرانی (مدت کلیپ: 7 دقیقه)، بازیابی شده از: https://www.aparat.com/v/k744c4q.
سمسار خیابانیان، فتانه؛ پاشایی فخری، کامران؛ عادل زاده، پروانه. (1398). «عاطفه گرایی در مکتب اخلاق مولوی با محوریت اخلاق مراقبت». فصلنامه عرفان اسلامی، 16:61، صص. 211-232.
علوی، سید حامد. (1386). «زن، کمال جمال الهی در چشم و دل مولانا». چشم انداز ایران، 10:42، صص. 74-78.
غلامی نژاد، محمدعلی؛ صابرپور، زینب. (1387). «ویژگی های شخصیتی زنان در مثنوی». نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، 20:23، صص. 239-256.
فخر، غلامرضا. (1386). «زن در آیینه نهج البلاغه و مثنوی». حافظ10:41، صص. 31-35.
مدرسی، فاطمه؛ رضی، مهرویه. (1389). «زن در اندیشه و زندگی مولانا». فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، 6:20، صص. 123-145.
مولوی، جلال الدین. (1378). کلیات شمس یا دیوان کبیر. تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران، امیر کبیر، دوره ده جلدی.
مولوی، جلال الدین. (1386). فیه ما فیه، با تصحیحات و حواشی بدیع الزمان فروزانفر، تهران: نگاه.
مولوی، جلال الدین. (1398). مثنوی معنوی. شرح کریم زمانی، دوره هفت جلدی، تهران: انتشارات اطلاعات.
نصیری، ولی الله. (1400). «نگاهی انسان شناختی به شخصیت زن از دیدگاه مولانا». پژوهش نامه فرهنگ و معارف دینی، 3:1، صص. 97-104.
نظری، اکرم؛ هاشمیان، سیده مانلی. (1392). «زن در مقام ولی و مرشد، تاثیر اندیشه عرفان اسلامی بر مولانا در خلق حکایت «کدبانو و نخود»». ارائه شده در گردهمایی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران، صص. 1-7.
یاوری، محمد؛ رحمانیان، زینب (1401). «جزئی نگری در مثنوی مولوی بر اساس اخلاق مراقبت». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 14:54، صص. 71-94.
یزدانی، زینب. (1378). زن در شعر فارسی (دیروز-امروز). تهران: فردوس.
Baier, A. (1987). “Hume: The Woman’s Moral Theorist?” in Women and Moral Theory, eds. E. F. Kittay & D. T. Meyers, United State of America: Rowman & Littlefield, pp. 227-250.
Brabeck, M. (1983). “Moral Judgment: Theory and Research on Differences between males and Females”. Developmental Review, 3:10, 274-91. 10.1016/0273-2297(83)90016-3
Fetahu, R. (2022). “The Philosophical-Religious Ethics of Mawlana Jalalu’ddin Rumi”. PHILOSOPHICA (International Journal of Social and Human Sciences), 9:17, pp. 51-60.
Friedman, M. (1987). “Beyond Caring: The De-Moralization of Gender”. Canadian Journal of Philosophy, 17:1, 87-110. 10.1080/00455091.1987.10715931
Gilligan, C. (1982). In A Different Voice: Psychological Theory and Women's Development. Harvard University Press.
Haan, N.; Langer, J.; Kohlberg L. (1976). “Family Moral Patterns”. Child Development, 47:4, 1204-06.
Noddings, N. (1984). Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education. University of California Press.
Rorty, R. 2004. “The Historiography of Philosophy: Four Genres”. in Philosophy in History: Essays on the Historiography of Philosophy, edited by R. Rorty & J. B. Schneewind, Quentin Skinner, UK: Cambridge  University Press, pp. 49-76.
Ruddick, S. (1989), Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace. Boston: Beacon Press.
Sander-Staudt, M. (2011). “Care Ethics”. in Internet Encyclopedia of Philosophy, Routledge, eds. James Fieser & Bradley Dowden, online: https://iep.utm.edu/care-ethics/#H1
Schimmel, A. (1993). The Triumphal Sun, London: East-West Publication.

  • Receive Date 19 November 2025
  • Revise Date 07 February 2026
  • Accept Date 08 February 2026